Site Feed

ट्रोलिंगकडे फार लक्ष देऊ नका!

ट्रोलिंगकडे फार लक्ष देऊ नका!
व्यक्तिगत आवडीनिवडी, धर्म, जात, देव , राजकीय पक्ष याविषयी चर्चा करतांना लोक अधिक भावुक होतात.  भावनेच्या भरात वाद वाढणे, भांडणे होणे , शिवीगाळ करणे हे सर्व सोशल मिडिया व ब्लॉगवर दिसत असते. आपण एखादी भूमिका घेतली की त्याला सुसंगत प्रतिसाद देणे आवश्यक होते. आपले समविचारी शोधण्याकरता वेगवेगळे ब्लॉग, पेजेस, प्रोफाल्सवर आपण आपले विचार मांडत असतो. चर्चा करत असतो. पण विषय ठरलेले असू शकतात. कोणतीही चर्चा आपल्याला हव्या त्या विषयावर नेण्याची क्षमता आपल्यात असू शकते.  अशा ध्यासाने भारलेली मंडळी मग ट्रोल होतात का? नाही. आपले मत इतरांच्या वॉलवर आग्रहाने मांडणे म्हणजे ट्रोलिंग नाही. वाद घालणे म्हणजे ट्रोलिंग नाही. आग्रहाचा अट्टाहास होतो तिथे माणुसकीला सोडून प्रतिसाद सुरु होतात. एखादी व्यक्ती सतत असे माणुसकीला सोडून, एकच विषय धरून, विरोधी मत असलेल्या व्यक्तीला अपमानास्पद प्रतिसाद देते  म्हणजे ट्रोलिंग करते.  

  • ठराविक लोक जेव्हा अशा अनेक मुद्द्यांची बाजू घेऊन, ठराविक गोष्टीचा प्रचार करण्यासाठी, वा एखाद्या गोष्टीची बदनामी करण्यासाठीच सोशलमिडियाचा वापर करतात तेव्हा ते ट्रोलिंग करत असतात.  
  • ते कधीही चूक मान्य करत नाहीत, टीका करतांना सतत व्यक्तिगत आयुष्यावर घसरतात , स्वत:च्या प्रोफाईलपेक्षा इतर ठिकाणी जास्त व्यक्त होतात तेव्हा त्यांचा उद्देश स्पष्ट असतो. ते ट्रोलिंग करत असतात.
  •  दुस-याचा मुद्दा ऐकून न घेणे, न समजता आपले ठराविक प्रतिसाद देत सुटणे,  चर्चेत भाग घेणा-यांना अपमानास्पद प्रतिसाद मुद्दाम आणि सतत देत जाणे, चर्चेत स्वत:ची चूक झाली आहे असे मान्य न करणे म्हणजे ट्रोलिंग आहे.

सोशल मेडिया पेजेस वा प्रोफाईल्स, ब्लॉग , वेबसाईट असा इंटरनेट कम्युनिटीजमध्ये मुद्दाम भांडणे लावणे, लोकांचा अपमान होईल असे प्रतिसाद देणे, व्यक्तिगत माहितीचा गैरवापर करून टीका करणे असे प्रतिसाद आपण पाहत असतो. एखादी व्यक्ती वा काही व्यक्ती ठरवून लोकांच्या प्रोफाईलवर  सतत वातावरण दूषित करणारे, त्रासदायक प्रतिसाद देण्याचेच काम करत असतात. जाहीरपणे ते आपली चूक झाली असे कधी म्हणत नाहीत. किंबहुना ही मंडळी सोशल मिडियावर फक्त धुमाकूळ घालायलाच येतात असे जाणवते. त्याच्या प्रोफाईल्स नीट पाहिल्या तर काही सकारात्मक घडवून आणण्याची त्यांची क्षमता आणि इतरांच्या कामात अडथळा आणणे याचे प्रमाण नेमके व्यस्त असते! त्यांना ट्रोल्स म्हणता येते. 

हे ट्रोल कधी कधी एखाद्या पी आर फर्मचा प्रचाराचा अविभाज्य घटक असतो. थोडक्यात काही लोक (ट्रोल्स) मानधन घेऊन ही कामे करत असतात. तेव्हा त्यांच्या प्रतिसादांना अधिकच धार येते असे दिसते.
कोणताही शहाणा माणूस फुकट सतत आपले मत इतरांवर लादण्याचा प्रयत्न करत नाही. महत्त्वाचा मुद्दा बाजूला राहिला तरी चालेल पण अपमान होणार नाही याची काळजी घेत तो वेळेत चर्चेतून बाजूला होतो. आयुष्यात आ आभासी जगात वारंवार अपमान झाला तर पेटून उठून प्रत्यक्ष आयुष्यात खरंच काहीतरी सकारात्मक बदल घडवून दाखवतो. भाडोत्री ट्रोल्स ना ही भीती नसते. एकंदर ट्रोल्स अपमानाचा विचार करत नसतात. ते फक्त लक्ष कसे वेधले वा इतरांना कसा त्रास दिला यावर भर देतात. 

ट्रोलिंग होण्याची शक्यता कुठे असते?
सेलिब्रिटी पेजेस व प्रोफाईल्स,  माध्यमात आहेत असे पत्रकार , माध्यमातील पत्रकार आहेत अशी विविध पेजेस आणि प्रोफाइल्स आहेत प्रमुख लक्ष्ये!  प्रभावी प्रोफाईल असूनही जिथे बहुमताबरोबर विरुद्ध मतांना विशेष अस्तित्त्व असते तिथे ट्रोलिंगची शक्यता जास्त असते. हा अतिशय महत्त्वाचा मुद्दा आहे. 
 ज्या कंपन्या वा लोक विरुद्ध मताला सतत फाट्यावर मारण्याची वागणूक देतात तिथे ट्रोलिंग करण्यात काही आव्हान नसते वा त्या ट्रोलिंगने काही साध्यही होत नाही हे ट्रोलिंग करणा-याला अनुभवाने माहिती असते. व्यसन जसे वाढत जाते तसेच या ट्रोलिंगचे आहे. रोमहर्षक असे काही वाटत नसेल, मूळ उद्देश जर सफल होत नसेल तर ट्रोल करण्यात काही अर्थ नसतो. जिथे उद्देश सफल होण्याची शक्यता असते तिथे ट्रोलिंगची शक्यताही म्हणूनच वाढते. थोडे निरीक्षण केले तर ज्या सोशलमेडिया पेजवर १० हजारपेक्षा जास्त, पर्सनल प्रोफाईलवर ५ हजाराहून अधिक फॉलो करणारे आहेत, तिथे पत्रकारही आहेत , त्यांच्यालेखी उलटसुलट मतांचे अस्तित्त्व आहे असे सर्वजण कधीही ट्रोलिंगला सामोरे जाऊ शकतात हे तुमच्याही ध्यानात आले असेल. 

वाद, भांडणे वा विविध विषयावर उलटसुलट चर्चा या प्रोफाइल्सवर दिसते तिथे  आत शिरायला वाव असतो. लक्ष वेधणे सोपे असते. शिवाय अनेक लोकांच्या प्रतिसादाचा परिणाम चर्चा भरकटणे, मूळ मुद्दा बाजूला ठेऊन इतर मुद्द्यावर भांडाभांडी सुरु होणे असा होणार असतो याची कल्पना असते.  जेव्हा ट्रोलिंग करणारे अशा ठिकाणी येतात तेव्हा ते चटकन सापडत नाहीत. मग लक्ष वेधण्यासाठी  ते विविध पावित्रे घेत होते असे कालांतराने दिसून येते.  हुशार ट्रोल्स विविध प्रकारे वागू शकतात, त्यांना शोधणे अवघड असते.  काही वेळा ते चर्चेत हातभार लावतात, योग्य माहिती देतात आणि मग ट्रोलिंग सुरु करतात. मग काय होते? विसंगत प्रतिसादांचा जास्त भडिमार होतो तेव्हा ज्यांना मूळ विषयावर महत्त्वाचे बोलायचे असते ते अनेकदा त्यातून बाहेर पडतात. किमान हे समाधान तर कित्येकांना आनंद देऊन जाते हे एक वास्तव आहे.
 
आता दोन चारजणच विषयावर बोलत असतात. त्यांच्याशिवाय काही मंडळी मुद्दाम ठराविक चाकोरीचे प्रतिसाद देत असतात.  विषयात काही भर पडत नाही, त्यांच्या प्रतिसादात तार्किकतेचा अभाव असतो, पुरावे नसतात तरीही त्यांचे प्रतिसाद सुरुच असतात.  इतरांनी सभ्य शब्दात सांगून जेव्हा लोकांचे असे प्रतिसाद थांबलेले नसतात.  असे प्रतिसाद म्हणजे ट्रोलिंग आहे.  एक वेळ अशी येते की ट्रोल्सने विषय आणि प्रतिसाद सर्व लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले असते असे म्हणता येते. व्यक्तींचे ट्रोलिंग हाताबाहेर जायला वेळ लागत नाही. त्याचा फटका प्रोफाईल वा कंपनी पेजेसनासुद्धा बसतो. लोक त्यांच्यापासून दूर राहू लागतात. त्याउलट ट्रोलिंग करणारी व्यक्ती नाव वा आय डी बदलून पुन्हा आपले काम चालूच ठेवते ही खरी शोकांतिका आहे.

सोशल मिडिया मॅनेजर म्हणून काम करतांना या ट्रोल्सचा सामना कसा करायचा हे ठरवणे अतिशय महत्त्वाचे असते. मूळ उद्देश प्रोफाईल वर येणा-या व्यक्ती कमी होऊ नयेत उलट वाढाव्या हा असतो.  संबंधित व्यक्ती आणि सोशल मेडिया टीमने हा निर्णय घ्यायचा असतो. त्याचे पालन सर्वांनी करायचे असते. मूळ व्यवसाय वा व्यक्तीचे भले होईल हे ध्यानात ठेऊन सोशल मेडियावर प्रतिसाद द्यावे लागतात वा एडिट करावे लागतात. हे निर्णय घेतांना वा अंमलात आणतांना त्यांच्या कुणाचाच अहंकार मध्ये येऊ नये हे पथ्य टीमला पाळावे लागते. 

ट्रोलिंग करणारे भाडोत्री असोत वा नसोत उद्देश मात्र समान असतात हे लक्षात येईल.ट्रोल्सचा सामना कसा करायचा ते ठरवण्यासाठी प्रथम ट्रोलिंगचा उद्देश काय असतो ते पाहू.

ट्रोलिंग का करतात?
निरुत्साही आणि चाकोरीबद्ध आयुष्य
अनेक लोकांच्या ख-या जगण्यात, दैनंदिन आयुष्यात अनेकदा कोणतीही प्रेरणादायी वा उत्साहवर्धक घटना घडत नसते. ही मंडळी तशी कंटाळलेली असतात.वास्तवातली ही कमतरता ते आभासी जीवनात भरून काढायचा प्रयत्न करतात. आभासी आयुष्यात असे थ्रील सहज मिळवता येते.ही माणसे एवढी असुरक्षिततेच्या भावनेने झपाटलेली असतात की कुणी आपल्याला काही उत्तर देते आहे यामुळे त्यांच्या जगण्याला अर्थ प्राप्त होतो. हे असे जगणे किती केविलवाणे असते याची कल्पना करता येणार नाही. आपली नोंद घ्यावी व आपल्याबद्दल बोलावे ही त्यांची इच्छा असते. इतरांना त्रास दिला की आपल्याला महत्त्व प्राप्त होते असा त्यांचा समज आणि अनुभवसुद्धा असतो. आपल्या हातातले काम टाकून, स्वत:चे नुकसान करून कोणीही ट्रोलिंग करत नाही. आपला मुद्दा पटवून देण्याचा अट्टाहास सुद्धा लोक शेवटी सोडतात. पण ट्रोल तसे नाहीत. त्रास देणे आणि लक्ष वेधणे आणि त्यातून मूळ विषय मागे पडावा हेच त्यांचे काम आहे.
लक्ष वेधणे/सर्व फोकस त्यांच्यावर असावा 
सर्व फोकस त्यांच्यावर असावा अशी मनोवृत्ती ट्रोलिंगमागे असते. ट्रोल जे लिहितील त्या प्रतिक्रिया पुन्हा मांडल्या जाव्या, त्यावर वाद व्हावा, त्यात त्यांचे नाव पुन्हा पुन्हा यावे असे त्यांना वाटत असते. इतरांना त्रास देणे हा मूळ हेतूही असू शकतो. तुम्ही त्यांची वेगळ्या पोस्ट वा ब्लॉगमध्ये दखल घेतली तर उत्तमच! हे सर्व घडून यावे याकरता ट्रोल्स काहीही करू शकतात. तुमची स्तुती करतात, टीका, मुद्दाम भडकवणारे विचार मांडतात, निंदानालस्ती करतात.  कधी कधी अगदी हे किती मूर्ख आहेत असे वाटावे अशा प्रतिक्रियासुद्धा ट्रोल्स देतात.  त्यांना त्यांची चूक दाखवावी वा काही तरी लिहावे याकरता तुम्ही अखेर उद्युक्त होता.विनोदाने, शांतपणे, विचारपूर्वक असे काहीही केले तरी तुम्ही उत्तर देता ही महत्त्वाची बाब बनते हा मूळ मुद्दा आहे त्यामुळे ट्रोलिंग सुरुच राहते.
संयम न ठेवणे,  धडा शिकवण्याचा प्रयत्न आणि उपहासाने ट्रोलिंगला खतपाणी मिळते. ते थांबत नाही. लक्ष वेधता आले आहे आता थोडा जास्त त्रास कसा देता येईल? जास्त वेळ कसा खाता येईल या पुढच्या पाय-या ट्रोलच्या मनात असतात  हे ध्यानात असू द्या. तुमचे लक्ष वेधले की त्यांचा अहंकार सुखावत असतो. 

ट्रोलिंगचा प्रतिसाद कसा द्याल?
वॉलवर आलेल्या प्रतिक्रियेला उत्तर देणे, त्याची नोंद घेणे या आवश्यक बाबी आहेत त्यामुळे तुमची विश्वासार्हता वाढते हे कायम लक्षात असू द्या. पण हे करतांना नकळत ट्रोलिंगला कधी कधी उत्तेजनही दिले जाते हे ओघाने आलेच. मग या ट्रोलिंगपासून कसे बाजूला होता येईल? 
१.उत्तरात पुरावे आणि जे सिद्ध करता येते तेवढे मांडा.
२. वातावरण हलकेफुलके होईल एवढाच विनोदाचा वापर करा.उपहासाचा वापर कमी करा.
३.तुमच्या पेजवर/ प्रोफाईलवर कसा प्रतिसाद असावा याचे नियम मांडा, ते स्वत: पाळा, इतरांना त्याची जाणीव करून द्या.
४.सार्वजनिक मंचावरचे शिष्टाचार सोडून प्रतिसाद देऊ नका, तुमचा तोल जाणे हे ट्रोलना सुवर्णपद्क मिळण्यासारखे आहे!
५. ब्लॉक करणे, अनफ्रेंड करणे हे शेवटचे पर्याय आहेत, योग्य समज द्या आणि दूर्लक्ष करा.
६. ट्रोलला धडा शिकवतांना आपण ट्रोलिंग करत नाही ना हे भान असू द्या.
७. ट्रोल्सकडून जीव घेण्याची धमकी, भीती वा कोणतेही शोषण होण्याची शक्यता असेल तर कायदेशीर इलाज करा. 

तुम्ही सोशल मेडिया संबंधित व्यवसाय वा नोकरीत असलात तर ट्रोल्सचा सामना कसा करायचे ते ठरवावेच लागते. तसेच प्रत्येकाने ठरवावे. ट्रोल्सचा त्रास व्हायला लागला की  जास्त थंड डोक्याने विचार करा. इंटरनेटला सरावलेले लोक ट्रोलिंगलाही सरावतात. जे मानपमान बाजूला ठेऊ शकतात ते शक्यतो ट्रोल्सच्या जाळ्यात अडकत नाहीत व  महत्वाचा वेळ घालवत नाहीत. तुमचा स्वभाव कसा आहे, विरोधी मताचा स्वीकार कसा करता त्यावर तुमची सोशल मिडियावरची प्रतिक्रिया अवलंबून असते. सोशल मेडियावर दिसणारी टीनएजर्स आणि साठीच्या आसपासच्या लोकांची सहनशक्ती  यात खूप फरक आहे. तुमचा सोशलमेडिया वा ब्लॉगवर वावर जेवढा कमी, तुमचे स्थान , दर्जा जेवढा वरचा तेवढा मानाच्या संकल्पना, अस्मिता जास्त धारधार होतात असे दिसते. सोशलमेडियावर होणार  विरोध आणि ट्रोल्स यात फरक करतांना कधी कधी गल्लत होते. त्यातून जास्त मानसिक त्रास संभवतो. तुमच्या घराचे दार उघडे दिसले म्हणून कितीजण आत घुसतात आणि शिवीगाळ करतात? असे काही घडायला सबळ कारण लागते. पण आभासी जगात कुठलेही कारण नसतांना जी शिवीगाळ होते, त्रास दिला जातो तो दूर्लक्ष केले तरच कमी होतो हे पक्के ध्यानात ठेवा.
-सोनाली जोशी

 

About the Author

सोनाली

मिळून सा-याजणी, मेनका , रोहिणी, अक्षर मासिकातून लेखन प्रसिद्ध.

लोकमत, लोकसत्ता, सकाळ, मटा या पेपरातून कविता, लेख 

शक्यतेच्या परिघावरून कविता संग्रह

गानसरस्वती किशोरी आमोणकर यांचं निधन

सहेला रे, आ मिल गाये,
सप्तसुरन के भेद सुनाये
जनम जनम को संग न भुले,
अब के मिले सो बिछुडा न जाये

सहेला रे म्हटले की समोर नाव येते ते किशोरी आमोणकर. ज्येष्ठ शास्त्रीय गायिका ‘गानसरस्वती’ किशोरी आमोणकर यांचं निधन झालं. वयाच्या 85 व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मुंबईतील राहत्या घरी सोमवारी रात्री 9.30 वाजण्याच्या सुमारास किशोरी आमोणकर यांची प्राणज्योत मालवली. किशोरी आमोणकर या जयपूर घराण्याच्या शैलीत गायन करत असत. गायन क्षेत्रात भरीव कामगिरी करणाऱ्या किशोरी आमोणकर यांना ‘गानसरस्वती’ असं म्हटलं जातं.

किशोरी आमोणकर यांचा जन्म 10 एप्रिल 1931 रोजी मुंबईत झाला. प्रख्यात गायिका मोगूबाई कुर्डीकर या त्यांच्या आई, तर माधवदास भाटिया हे त्यांचे वडील. आईकडूनच संगीताचं ज्ञान घेतलेल्या किशोरी आमोणकर यांनी पुढे हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका म्हणून आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.

कंठसंगीतावर वर्षानुवर्षे कठोर परिश्रम, सराव व अंगभूत प्रतिभेमुळे किशोरीतार्इंचे गाणे कसदार झाले. त्यांनी देशोदेशी संगीत कार्यक्रम केले. त्यांनी स्वरार्थरमणी - रागरससिद्धान्त हा संगीतशास्त्रावरील ग्रंथ लिहिला आहे. शास्त्रीय संगीतातील भावप्रधान गायकीचा प्रकार त्यांनी पुनरुज्जीवित केला असे मानले जाते.

किशोरीतार्इंनी इ.स. १९५० चे दरम्यान आपल्या व्यावसायिक कारकीर्दीस प्रारंभ केला. गीत गाया पत्थरोंने ( १९६४) या हिंदी चित्रपटसाठी त्यांनी पार्श्वगायन केले होते. मात्र नंतर त्या शास्त्रीय संगीतातच रमल्या. १९९१ मध्ये ‘दृष्टी’ या हिंदी चित्रपटाचे संगीत दिग्दर्शनही त्यांनी केले आहे. 

"तू सरकन् पुढे निघुन जातेस आणि मी स्वरांची गुंतवळ सोडवीत बसतो"
"आणि माझ्या हृदयाच्या खाली पहाटेचे एकचं नक्षत्र आहे याची तुलाही जाणीव नव्हती... ज्या पहाटे झाडांवरून पक्षी उडत नाहीत तिची लागण तू आपल्या परसात केलीस; आणि अंधाराला शिस्त लावण्यात माझे अर्धे आयुष्य संपून गेले...तुझ्या श्वासनि:श्वासातले अंतर मी कसे भरून काढू? पहाटेचे एकचं नक्षत्र आहे माझ्याकडे ते मी तुझ्या श्वासनिःश्वासाच्या रिकाम्या जागेत नाही ठेवणार..."

~ ग्रेस

"किशोरी ताईंचं गाणं मला यातून हमखास वेगळं वाटतं. एखाद्या प्राचीन मंदिराच्या गाभाऱ्यात, मंत्रोच्चाराच्या घुमत्या नादस्वरात, शिवलिंगावर अभिषेक होत राहावा तसा हा अनुभव. सुरुवातीला स्वरमंडलाचे स्वर ऐकू येतात तिथेच याचा आरंभ होतो. मग आलाप, बंदिशीचे बोल यातून रागाचा विस्तार मंदगतीने सुरु होतो. तो सतत पुढे जात राहतो, पण एखाद्या निसर्गरम्य प्रदेशातून एक आगगाडी धीम्या गतीने जात राहावी आणि आपण आजूबाजूच्या सृष्टीचे मुक्तपणे दर्शन घेत राहावे, तसा काहीसा हा अनुभव. स्वरसंगतींचा निरनिराळा अविष्कार आपल्यापुढे उलगडत राहतो पण कुठेही घाई नाही, अनावश्यक हरकती नाहीत. केवळ असीम रसनिष्पत्ती यातून होत राहते. आणि मग पावसाच्या एका थेंबाने जन्म घेणारा धबधबा, त्याच्या वाढत्या जोराने बळ धरून, शेवटी एखाद्या कड्यावरून झेपावा तसा द्रुत मार्गाने जाऊन तो राग आपला परमोच्च क्षण गाठतो. श्रोत्याची चिंब भिजूनही तृषित राहावे अशी अवस्था होते!"मी मांडलेला हा अनुभव काहीसा स्वप्नाळू, रोमांचकारी असेल पण प्रत्येकदा ताईंचं गाणं ऐकताना मला असाच काहीसा आभास होतो.
-सुरेश नायर on his blog

आजच्या रिअ‍ॅलिटी शोच्या जमान्यात मुलांना यशाच्या अनेक संधी खूप लवकर मिळतात. अशा वेळी क्षणिक प्रसिदधिला मह्त्त्व देऊ नका.असा सावधानतेचा इशारा किशोरीताईंनी दिला होता.त्यांच्या अनेक परखड मतांमधून त्यांचे शास्त्रीय संगीत, रियाझ आणि परिश्रम यावरचे प्रेमच सिद्ध झाले आहे. 

"आयुष्याने मला भरभरून दिलं.अमाप प्रकाश लेणी, सोनेरी पंखांचे आकाश पक्षी, लांब तुऱ्यांची असंख्य पिवळी फुलं आणि तितक्याच सर्वदूर प्रदीर्घ पानगळ भरलेल्या निर्गंध वाटा.
आंदन घेतलेल्या क्षणी ठरवलं वेदने सोबतही चिंब राहायचं. सुरांच्या गर्भात खुलत राहायचं, जीवघेण्या आंदोलनाला समोर जायचं, दुसरा क्षण हातचा मिळाला तेव्हा जाणवलं ही तर आवर्तन आहेत, वर्षा गणिक नवा "सा" घेऊन येणारी तेव्हा पासून शोधत राहिले नव्याने उमलणाऱ्या "षड्जाला" !!!"उद्या मी गेले की एक नक्की म्हणा 'हिनं स्वरांची कूस सोडली नाही' , त्या अस्पर्श 'सा' ची आसही सोडली नाही.आयत्या मिळालेल्या क्षणाशी प्रतारणा ही केली नाही"
-किशोरीताई

अक्षरनामा या संकेतस्थळावर निलेश मोहरीर यांनी किशोरीताईंबद्दल लिहिलेला लेख इथे वाचता येईल.
संगीतातलं क्लासिसिझम म्हणजे नक्की काय हा प्रश्न अनेकांना पडतो. त्यावर ताईंनी स्पष्टीकरण दिलं, "सप्तकातले सूर सुरात गाणं किंवा त्याचं सुरेल सादरीकरण करणं म्हणजे क्लासिसिझम नव्हे. सरगमवर प्रभुत्व मिळवून त्याचा दिखावा करणं म्हणजे क्लासिसिझम नव्हे आणि नुसत्या एका मागोमाग एक दाणेदार ताना गळ्यातून गाऊन दाखवणं हेदेखील क्लासिसिझम नव्हे. आपलं गाणं हे हृदयस्पर्शी हवं. आपण जे गातो ते जर श्रोत्यांच्या हृदयाला भिडलं, त्यांच्या मनाला भावलं आणि त्यांच्या बुद्धीला पटून जर त्याला सर्वत्र मान्यता मिळाली तर त्याला आणि फक्त त्यालाच मी क्लासिसिझम असं म्हणेन."-निलेश मोहरीर

त्यांना मिळालेले पुरस्कार :
संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, 1985पद्मभूषण पुरस्कार, 1987संगीत सम्राज्ञी पुरस्कार, 1997पद्मविभूषण पुरस्कार, 2002संगीत संशोधन अकादमी पुरस्कार, 2002संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप, 2009,

साहित्यसंस्कृतीतर्फे त्यांना श्रद्धांजली.

सहेला रे  इथे यू ट्यूब वर  इथे ऐकता येईल.

About the Author

साहित्यसंस्कृती

‘ऑटिझम’ची काही महत्वाची लक्षणे अधिक विस्तृतपणे

४. ‘ऑटिझम’ची काही महत्वाची लक्षणे अधिक विस्तृतपणे :

  • स्नायूंचा सर्वसाधारण ताणताणाव (muscle tone) हा अनैसर्गिक असतो. कधी खूपच शिथिल तर कधी कधी खूपच ताणलेले अथवा खेचलेले स्नायू असतात.

परिणामस्वरूप त्यांना लिहिणे, कपड्यांची बटणे लावणे, बुटांची लेस बांधणे अशा विशिष्ट गोष्टी करणे अवघड जाते. अर्थात सतत सराव करून घेतल्यास त्यांना ह्या अडचणींवर मात करणे जमू शकते. तसेच एखादी गोष्ट हातात धरताना बोटांचा दाब किती असावा ह्याचा अंदाज त्यांना बऱ्याचदा येत नाही त्यामुळे हातातली गोष्ट एक तर खाली पडते अथवा एखादी काचेसारखी नाजूक गोष्ट पिचून जाईल आणि फुग्यासारखी गोष्ट असेल तर फुटून जाईल.

  • बऱ्याचदा त्यांना अंतराचा, खोलीचा अथवा लांबीचा नेमका अंदाज (depth perception) येणे अवघड जाते.

त्यामुळे हातातली एखादी गोष्ट खाली ठेवताना हात आणि टेबलामधील अंतराचा अंदाज न आल्याने ती वस्तू एकतर जोरात आपटली जाईल अथवा ती वस्तू टेबलावर ठेवण्यापूर्वीच हातातून सुटून खाली टेबलावर पडेल. तूटफूट दोन्ही बाबतीत होऊन मुलाला शिक्षा होण्याचीच शक्यता अधिक. पण त्यात मुलाची वस्तुतः चूक नाहीये हे माहित नसल्यामुळे मुलावर इतरांच्या रोषाला सामोरे जाण्याची वेळ येऊ शकते.

तसेच, ऑटिझम असलेल्या बऱ्याच मुलांना पाण्याचे अत्यंत आकर्षण असते. पण समोर दिसतंय ते डबके आहे की खोल तळे आहे ह्याचा अंदाज न आल्यामुळे मूल बुडण्याचा धोका संभवतो. त्यांना सरसकट जमेल तितक्या लवकर पोहायला शिकवणे हा त्यावरचा उत्तम उपाय आहे.

तसेच कुठलाही खेळ खेळताना, चेंडू पकडायचा असो, बॅटने टोलवायचा असो, किंवा पायाने ढकलायचा असो, हीच अडचण येऊ शकते. परिणामस्वरूप मूल खेळाच्या विश्वापासून दूर होते.

  • कधी-कधी ह्या मुलांमध्ये हाताच्या व डोळ्यांच्या स्नायूंचे योग्य संतुलन (eye-hand coordination) नसते.

त्यामुळे त्यांना सुईत दोरा ओवणे, शर्टाची बटणे लावणे, दोन ओळींमध्ये व्यवस्थित लिहिणे, छोटे छोटे ठोकळे घेउन काही रचना बनवणे, चित्र काढणे आणि रंगवणे, खेळताना चेंडू नेमका पकडता येणे अथवा टोलवता येणे अशा काही दैनंदिन क्रिया करणे अवघड जाते.

  • स्पर्श, चव आणि वास ह्यांच्या संवेदनेला त्यांचा मिळणारा प्रतिसाद हा सर्वसामान्य नसतो. एकतर अगदी तीव्र असतो, अथवा त्यांच्या संवेदना बर्याच अंशी बोथट झालेल्या असतात.

त्यामुळे खाण्यापिण्याच्या बाबतीत बऱ्याचदा ह्या मुलांच्या तक्रारी असतात. त्याबरोबरच कपड्यांच्या पोताच्या बाबतीतही ते फारच चोखंदळ असतात. कुणी स्वेटर, बिनबाह्यांचा टी-शर्ट घालणार नाही तर कुणी लांब बाहीचा शर्ट घालणे नामंजूर करेल. कुणी जीन्सची पैंट घालायला नकार देईल तर कुणी हाफपैंट घालायला. पायात बूट /चप्पल सुद्धा विशिष्टच घालायचे ह्यावर त्यांचा कमालीचा आग्रह असतो. जर ते बूट / चप्पल वापरून जुने झाले, फाटले तरीही तेच हवे असतात. तंतोतंत तसेच नवीन आणले तरी ते घालायला त्यांचा कडाडून विरोध असतो.

जिव्हाज्ञान आणि स्पर्शज्ञान ह्यांबरोबरच घ्राणेंद्रियाच्या बाबतीतही ह्यांचे वैशिष्ट्य असे की काही जण एखाद्या विशिष्ट वासाने उत्तेजित होऊ शकतात अथवा काही जणांना एखादा वास कितीही तीव्र स्वरूपाचा असला अथवा दुर्गंधीयुक्त असला तरीही त्यांना त्याची जाणीव होत नाही.

  • ह्या मुलांना एका जागी बसून फार काळ कुठल्याही कामावर लक्ष केंद्रित करणे अवघड असते.

एक तर त्यांचे मन सतत आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांनी विचलित होत असते. ह्याचे कारण मुख्यत्वे त्यांना सांगितलेल्या गेलेल्या अभ्यासात अथवा कामात त्यांना रस नसतो. तसेच काहीतरी करून दाखवून कौतुकास पात्र व्हावे अशी आंतरिक ऊर्मीही त्यांच्या अंगी नसते. आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे आपल्याला कुणी रागावेल, आपल्याला वाईट वाटेल ही संकल्पनाच मुळी त्यांच्या मनात नसते.

ह्याउलट एखाद्या गोष्टीमध्ये जर त्यांना आवड असेल तर ते त्या गोष्टींमध्ये तासन् तास रमू शकतात; अगदी आजूबाजूच्या जगाला पूर्णपणे विसरून! भले त्या गोष्टी कितीही क्षुल्लक असोत. एखादा रिबिनीचा तुकडा हवेत उडवणे असो की चार डबे एकावर एक ठेवून त्यांची उतरंड रचणे असो.

  • बहुतांश ‘ऑटिझम’ असलेल्या मुलांच्या मनात सर्वसाधारण भीतीची संकल्पना अस्तित्वात नसते त्यामुळे अर्थातच सुरक्षिततेच्या संकल्पनेचा देखील त्यांच्या वर्तनात अभाव असतो. त्याचबरोबर कधीकधी क्षुल्लक गोष्टींबद्दल देखील त्यांच्या मनावर भीतीचा जबर पगडा असतो.

उदाहरणार्थ, कधी कधी भररस्त्यावर वेगाने येणाऱ्या वाहनासमोर एकदम पळत जातील, किंवा उंच इमारतीच्या बाल्कनीच्या कठड्यावर देखील बिनधास्त उभे राहतील. त्यांना भीती वाटणार नाही. मात्र अचानक झालेल्या आवाजामुळे, मग तो मिक्सर अथवा कुकरचा का असेना, ते प्रचंड घाबरतील. तसेच चित्रात एखाद्या सर्वसाधारण दिसणाऱ्या व्यक्तीला अथवा एखाद्या साधारण गाण्याचा छोटासा भाग ऐकून देखील ते अनामिक भीतीने रडायला लागतील किंवा तिथून पळून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतील.

  • त्यांचा आपल्या भावनांवर पुरेसा ताबा नसतो.

साहजिकच त्यांच्या भावनांचे प्रकटीकरण अत्यंत तीव्र स्वरूपात होते. एकदा मनात आले की कुठलीही गोष्ट कुठल्याही परिस्थितीत त्या क्षणी करणे अनिवार्य बनून जाते. तसे न झाल्यास त्यांचा प्रचंड उद्वेग होऊ शकतो. अशा वेळेस कधी कधी स्वतःला / इतरांना हानी पोहोचेल असे वर्तन होऊ शकते. त्या क्षणी त्यांच्या मनाची संभ्रमित अवस्था आणि त्यामुळे झालेली मानसिकता कधी कधी अनाकलनीय होउन बसते.

  • त्यांची ‘भूक’ आणि ‘झोप’ ह्या मूलभूत गरजांची जाणीव सर्वसामान्य नसते.

त्यामुळे त्यांच्या जेवणाच्या आणि झोपेच्या वेळा आणि प्रमाण हा त्यांच्या पालकांपुढे नेहमीच एक यक्षप्रश्न असतो. कधी कधी बसल्या बैठकीला ५-६ पराठे संपवतील आणि अजून हवे म्हणून हट्ट करतील नाहीतर कधी दिवस दिवस जेवायला मागणार नाहीत. तीच गोष्ट झोपेची. बऱ्याच मुलांना फार कमी झोप असते. रात्री २-२ वाजेपर्यंत जागून परत भल्या पहाटेपासून उठून बसणार. बरे उठून आपापले शांतपणे काही करत बसतील तर तेही नाही. त्यांना त्यांचे आई/बाबा त्यांच्या बरोबर खेळायला हवे असतात. अशा वेळेस रात्रभर जागरण झालेल्या आईवडिलांचे अतिशय कठीण होऊन बसते.

ही झाली काही महत्वाची लक्षणे. ही लक्षणे वरकरणी जेवढी साधी, सरळ वाटतात तेवढीच लक्षात यायला कठीण आहेत. ह्याचे मुख्य कारण म्हणजे ‘ऑटिझम’ असलेले मूल वरकरणी ‘नॉर्मल’ दिसते पण त्याच्या वागण्यामुळे ते हट्टी आणि हेकेखोर, कसलेही वळण नसलेले वाटू शकते. तसेच प्रत्यक्षात त्या मुलाचे पालक अगदी हताश झालेले असतात कारण त्यांना नेमके त्याला कसे आवरावे हेच बऱ्याच वेळा लक्षात येत नसते. पण त्रयस्थाला मात्र ते बेजबाबदार पालक असावेत आणि त्यांनी आपल्या लाडाने त्या मुलाला बिघडवलेले आहे असे वाटते. म्हणूनच ह्या लक्षणांवर जितक्या लवकर काबू करता येईल तितके त्या मुलाचे शिक्षण आणि त्याचा समाजातील वावर अधिक सोपा होईल.

 

- मेधा पुजारी

"Kaizen" Intervention Centre for Autism, Pune

Mobile: +917798895363

email: kaizenforautism@gmail.com

 

About the Author

Medha Pujari

ऑटिझमची सर्वसामान्य लक्षणे! (भाग ३)

कल्पनाशक्तीचा अभाव (Impairment in Imagination) आणि काही जगावेगळ्या आवडीनिवडी (obsessions)

बऱ्याच मुलांच्या आवडीच्या अशा खास वस्तू/गोष्टी ह्या फारच थोड्या असतात आणि त्याही बऱ्याचदा जगावेगळ्या असतात. त्यामुळे त्यांच्या कल्पनाशक्तीलाही बर्याचदा मर्यादा पडतात. तसेच काही खास वस्तू, घटना अथवा व्यक्तींना त्यांच्या दृष्टीने असाधारण महत्व प्राप्त झाल्यामुळे त्या गोष्टी न मिळाल्यास मुलांना फार त्रास होऊ शकतो आणि त्याचे पर्यवसान त्यांच्याकडून काही चुकीचे वर्तन (Bad behaviours) होण्यात होते.

काही जगावेगळे, भन्नाट छंद (obsessions) आणि अकारण भीती ह्यामुळे अशा मुलांकडून घडणारे चुकीचे वर्तन (inappropriate behaviour) खालीलप्रमाणे असते:

सर्वसाधारण मूल एखाद्या खेळण्याशी ज्या प्रकारे खेळेल त्या प्रकारे न खेळता काही तरी वेगळ्याच पद्धतीने खेळणे.

(एखादे मूल गाडी उलटी करून त्याची चाकेच फिरवत राहील, तर दुसरे मूल तीच गाडी जमिनीवर सतत आपटत राहील आणि त्याचे भाग सुट्टे करेल, तर कुणी तीच गाडी नुसतीच हाताच्या मुठीत घट्ट धरून ठेवेल. पण सर्वसामान्य मुलांप्रमाणे खेळणार नाहीत.)

अगदीच क्षुल्लक वाटणाऱ्या गोष्टींबद्दल अतोनात आकर्षण वाटणे.

(जसे की, बाटल्यांची झाकणे, बटन्स, झाडाची काटकी, वायरचा तुकडा, रिबिनीचा तुकडा, बांगडी, इत्यादी. हे आकर्षण इतके जबरदस्त असते की कायम त्या वस्तू स्वतःजवळ ठेवण्याचा आग्रह केला जातो. जर का कुणी ते बळजबरीने काढून घेण्याचा प्रयत्न केलाच तर रडून, ओरडून आकांत मांडला जातो.)

कुठलीही खेळणी अथवा वस्तू एका ओळीत मांडणे.

(कुठल्याही गोष्टी जमिनीला समांतर आडव्या रेषेत अथवा एकावर एक अशा उभ्या रेषेत ठेवण्यावर काहींचा कल असतो. त्यासाठी लाकडी ठोकळे, डब्बे, कॅसेट कव्हर्स, शाम्पूच्या बाटल्या, एवढेच नाही तर चक्क घरातील फर्निचर देखील खेचत, ओढून आणून एका रेषेत लावणे हा कित्येकांचा छंद असतो. आणि त्यात ते कितीही वेळ रमू शकतात. आणि ह्या मांडलेल्या गोष्टी जर कुणी हलवायचा प्रयत्न केलाच तर मग विचारायलाच नको. अगदी रात्री झोपताना मांडलेल्या गोष्टी देखील जर सकाळी उठल्यावर दिसल्या नाहीत तर मग दिवसाची सुरुवात फारच कठीण होऊ शकते.)

  आसपासच्या वातावरणात अथवा रोजच्या दिनक्रमात काही कारणाने जराही, अगदी मामुलीसा जरी बदल झाला तरी प्रचंड अस्वस्थ होणे, प्रसंगी रागाने बेकाबू होणे.

(त्यांना कोणत्याही गोष्टीची सवय खूप लवकर लागते. आणि अशी एखाद्या गोष्टीची एकदा का सवय त्यांना झाली की मग कोणत्याही कारणाने ती सवय मोडणे फारच कष्टप्रद होते. अशा प्रसंगी त्यांना होणारा उद्वेग फारच तीव्र स्वरूपाचा असतो. उदा. एखादा मुलगा रोज शाळेत एखाद्या विशिष्ट रस्त्याने जात असेल आणि एखाद्या दिवशी तो रस्ता दुरुस्तीवगैरेसारख्या काही कारणाने बंद असेल आणि शाळेत जायला दुसरा रस्ता घ्यावा लागला तर झालेल्या बदलामुळे मुलाला खूपच त्रास, मनस्ताप होऊ शकतो.)

  शरीराला सतत डोलवणे (rocking), हाताचे पंजे हवेत उडवत राहणे (hand flapping), हाताला लागेल ती वस्तू गोलगोल फिरवत राहणे, अशा काही क्रिया सतत अथवा रिकामे बसले असताना करत रहाणे.

(असे करणे ही त्यांच्या शरीराची ‘सेन्सरी’ गरज असते. असे केल्याने त्यांना शांत वाटून ते करत असलेल्या कामावर अथवा अभ्यासावर अधिक चांगल्या प्रकारे लक्ष केंद्रित करू शकतात. तसेच नवीन, अपरिचित अशा तणावपूर्वक परिस्थितीमध्ये आपल्या मनावर काबू ठेवणे त्यांना सोपे जाते. अर्थात हळूहळू प्रयत्नपूर्वक ह्या गोष्टींचे प्रमाण, तीव्रता कमी करता येऊ शकते, तसेच त्या क्रियेला हळूहळू सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह क्रियेमध्ये परिवर्तन करता येऊ शकते; जेणेकरून त्यांच्या दैनंदिन जीवनात अडथळा येणार नाही आणि सामाजिकदृष्ट्याही ते फारसे विचित्र दिसणार नाही. उदा. एखादा मुलगा खूप आनंद झाल्यामुळे जर हात हवेत उडवत असेल (hand flapping) तर त्याला टाळ्या वाजवायला उद्युक्त करणे.)

वस्तूंचा, पदार्थाचा आणि कधी कधी तर दुसऱ्या व्यक्तींचा देखील वास घेणे.

(त्यांच्या घ्राणेन्द्रियांची क्षमता ही काही व्यक्तींमध्ये सर्वसामान्यांपेक्षा कमजोर असते आणि अशा वेळेस वासाची पुरेशी जाणीव उद्दीपीत होण्यासाठी त्यांना खूप अधिक प्रमाणात वास घ्यावा लागतो. त्यामुळेच त्यांची वास घेण्याची प्रक्रिया सर्वसामान्यांच्या तुलनेमध्ये अधिक प्रमाणात होते. तसेच काहींसाठी, त्यांच्या भवतालच्या गोष्टींचे ज्ञान घेण्याचे नाक हे महत्वाचे आणि प्रभावी माध्यम असते.)

चवीच्या आणि अन्नपदार्थाच्या पोताच्या (texture) काही विशिष्ट आवडी, नावडी असणे.

(काही मुलांच्या जिभेला चिवड्यासारख्या खरखरीत पोत असलेल्या खाद्यपदार्थांचा त्रास होतो तर कुणाला खिरीसारख्या गिळगिळीत पदार्थांसारख्या पोताचा त्रास होऊन ते असे पदार्थ खाणे नाकारतात अथवा त्यांना उलटीची भावना होऊ शकते. काहीजणांना भात चावायला अथवा गिळायला त्रास होऊ शकतो त्यामुळे ते भात खाणे टाळतात. काही मुले डाळभात सुद्धा मिक्सरमध्ये फिरवून बारीक केल्याशिवाय खाऊ शकत नाहीत. एकंदरीत बऱ्याच जणांच्या खाण्याच्या काही ना काही तक्रारी असतात.)

साध्या, दैनंदिन गोष्टीबद्दल काही मुलांच्या मनात काही खास कारणाशिवाय भय असते.

(उदा. दात घासणे, नखे कापणे, डोके धुणे अशा रोजच्या साध्या साध्या गोष्टींबद्दलही काही मुलांच्या मनात अतोनात भय असते. केस कापण्यासाठी सलून मध्ये गेल्यावर देखील त्यांना तो कंगवा, कात्रीचा हलका स्पर्श, पाण्याचा हलका फवारा ह्यांमुळे त्रास होऊन ते त्या जागेपासून ते प्राणपणाने दूर पळून जाण्याचा प्रयत्न करतात.)

अर्थात ही झाली काही निवडक आणि अधिक प्रमाणात बघण्यात आलेली काही उदाहरणे. याशिवाय इतरही अनेक गोष्टींचा उल्लेख करता येऊ शकतो, कारण प्रत्येक मूल वेगळे असते त्यामुळे त्याला येणाऱ्या अडचणी तसेच त्या मुलाला आवडणाऱ्या गोष्टी ह्यादेखील वेगवेगळ्या असतात, वैशिष्ट्यपूर्ण असतात. योग्य मार्गदर्शक मिळाला तर सामाजिकदृष्ट्या अयोग्य हालचालींना योग्य दिशा देता येते. जसे कि एखाद्या मुलाला डोलायची (rocking) इच्छा झाली तर त्याला एखाद्या झुलत्या आरामखुर्चीत (Rocking Chair) अथवा झोपाळ्यावर बसायला द्यायचे; किंवा जेव्हा एखादे मूल अतीव आनंद झाल्यामुळे हात हवेत उडवत (hand flapping) करत असेल तर त्याला त्याऐवजी टाळ्या वाजवायला प्रवृत्त करायचे. जेणेकरून त्या क्रिया सामाजिकदृष्ट्या विचित्र वाटणार नाहीत.

- मेधा पुजारी

"Kaizen" Intervention Center for Autism, Pune

Mobile: +917798895363

email: kaizenforautism@gmail.com

 

About the Author

Medha Pujari

रहे ना रहे हम- भाग ३१-३५

मी या कहाणीमध्ये केदारला व्हिलन करू शकते का? नक्कीच. त्यानं माझ्यावर प्रेम असल्याचं सांगितलं. लग्नाची आमिषं दाखवली. माझा उपभोग घेतला. नंतर वेळ आल्यावर मला सोडून घरच्यांच्या पसंतीनं लग्न केलं. वगैरे वगैरे! केदार टिपिकल व्हिलन कधीही होऊ शकतो. पण मी करणार नाही. कारण, मला त्याची बाजू माहित आहे. 

 

क्रमश:

नंदिनी देसाई

About the Author

Nandini2911

ऑटिझमची सर्वसामान्य लक्षणे (भाग २)

सामाजिक कौशल्याचा अभाव (Impairment in Socialisation)

  • नजरेला नजर मिळवणे त्रासदायक होते त्यामुळे ते टाळले जाते.

ऑटिझम असलेल्या मुलांच्या मेंदूमधील भाव-भावनांशी संबंधित केंद्र पुरेसे विकसित झालेले नसते. त्यामुळे त्यांना स्वतःच्या तशाच इतरांच्या भावना समजून घेणे बऱ्याचदा अवघड जाते. तशात माणसाच्या चेहऱ्यावरचे भाव तर क्षणोक्षणी बदलत असतात. ह्यामुळे गोंधळून जाउन ते माणसाच्या चेहऱ्याकडे बघणे अथवा नजरेला नजर मिळवणे टाळतात.

  • स्वतःच्याच विश्वात राहणे पसंत करतात. एकटेच खेळत बसणे अधिक आवडते.

सर्वसाधारणपणे ऑटिझम असलेल्या मुलांचा जगाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन हा सर्वसामान्यांपेक्षा सर्वस्वी वेगळा असतो. ह्या विरोधाभासामुळे त्यांच्यात आवश्यक ते सामाजिक भान नैसर्गिकपणे येत नाही. परिणामस्वरूप ते आपल्याच जगात (comfort zone) रमणे पसंत करतात.

  • आपले नाव काय आहे आणि त्या नावाला प्रतिसाद देणे ह्याची कल्पनाच नसते.

कायम आपल्याच जगात राहिल्यामुळे त्यांना आपले असे काही स्वतंत्र अस्तित्व आहे तसेच आपले काही विशिष्ट नाव आहे हे त्यांच्या खिजगणतीतच नसते. त्यामुळे ते त्यांना हाक मारल्यावर प्रतिसाद देत नाहीत. लोकांना प्रसंगी त्यांच्यात श्रवणदोष असावा अशी शंकाही येऊ शकते. पण त्यांच्या श्रवणक्षमतेची चाचणी घेतली असता ते स्पष्ट होते. 

  • इशारे आणि खाणाखुणा ह्यांची भाषा समजतच नाही.

एक तर आपल्याच विश्वात रमल्यामुळे त्यांचे आजूबाजूला लक्षच नसते. त्यामुळे कुणाच्या खाणाखुणा आधी त्यांच्या नजरेतच येत नाहीत. आणि चुकून त्यांचे लक्ष गेलेच तर शाब्दिक आणि सांकेतिक हे दोन्हीही भाषाप्रकार पुरेसे विकसित झालेले नसल्यामुळे त्यांचा नेमका अर्थ समजून त्याप्रमाणे कृती करणे हे त्यांच्यासाठी फारच अवघड असते.

  • इतरांकडे आपल्या भावना अथवा गरजा व्यक्त करणे जमत नाही

सर्वात प्रथम आपल्याला जाणवणारी भावना ही नेमकी कसल्या प्रकारची आहे - म्हणजे आनंद आहे कि दुःख आहे, तहान आहे की भूक, वेदना आहे की आणि काय ह्याची नेमकी जाणीव नसल्यामुळे त्याचे केवळ त्यांच्या आकलनाप्रमाणे प्रकटीकरण करणे एवढेच ते करू शकतात. जसे की, रडणे, ओरडणे, हसणे, वस्तूंची फेकाफेकी, मारहाण असे आक्रमक पद्धतीने व्यक्त होणे हे अधिक वेळा घडत असते. तसेच आपली एखादी गरज दुसर्याला सांगून भागवणे, अथवा आपल्याला होणारा एखाद्या प्रकारचा त्रास दुसऱ्याच्या निदर्शनास आणून दूर करण्याचा प्रयत्न करावा हे त्यांच्या लक्षातच येत नाही.

  • समाजात वावरताना इतरांपासून किती अंतर राखायचे ह्याची जाणीव नसते

आपल्या जवळच्या तसेच परक्या माणसांबरोबर संभाषण करताना नेमके किती अंतर ठेवणे सामाजिक संकेतांनुसार योग्य आहे ह्याची त्यांना स्पष्ट कल्पना नसते. कुणी दीड दोन फूट लांब उभा राहील तर कुणी चक्क दुसऱ्याच्या पावलावर पाउल ठेउन उभा राहील.

  • त्यांची स्पर्शाची गरज ही दोन टोकांची असते.

कुणी खूप जवळ येण्याचा प्रयत्न करतो, अगदी दुसऱ्याच्या अंगावर उड्या मारेल तर कुणी दुसऱ्याच्या हलक्याश्या   स्पर्शानेही अस्वस्थ होऊ शकतो.

  • आपल्याप्रमाणेच दुसऱ्यालाही काही मते / विचार / भावना / गरजा आहेत, आणि त्या आपल्यापेक्षा वेगळ्या असू शकतात ह्याची त्यांना जाणीव नसते. जे आपल्याला वाटते तेच दुसऱ्यालाही वाटत असते असे त्यांच्याकडून सहसा गृहीत धरले जाते.

ह्याला इंग्लिश मध्ये ‘Mind Blindness’ म्हणतात. त्यामुळे प्रसंगी ते स्वार्थी अथवा निष्ठूर वाटू शकतात. पण मुळात त्यांचा तो उद्देश्य नसतो. उदा. एखाद्या माणसाला जर ताप आला आहे म्हणून जर त्या खोलीतला पंखा बंद केलेला असेल आणि त्याच खोलीतल्या ऑटिझम असलेल्या व्यक्तीला उकडत असेल तर त्यांना त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या त्रासाची कल्पना न आल्यामुळे सरळ पंखा चालू करतील. तसेच एखाद्या व्यक्तीला ‘डायनोसॉर’बद्दल अतोनात आकर्षण असेल तर समोरच्या व्यक्तीला त्याबद्दल आवड असो वा नसो, ते त्याबद्दल बोलतच राहतील. मग समोरचा ते ऐकतोय कि नाही किंवा तो जांभया देतोय हे त्यांच्या गावीही नसते.

थोडक्यात काय, तर मनुष्य हा नेहमीच समाजप्रिय प्राणी आहे, आणि आपल्या समाजाचे काही अलिखित नियम आहेत. हे नियम नवीन जन्माला आलेले प्रत्येक मूल जसजसे मोठे होत जाते तसतसे अनुकरणाने शिकत जाते आणि त्यामुळे त्याला आपल्या समाजाचा एक हिस्सा बनणे सहज शक्य होते. पण ऑटिझम असलेल्या मुलाला ह्या सामाजिक कौशल्यांचा अभाव असल्यामुळे हे नियम समजणे आणि आत्मसात करणे तितकेसे सोपे जात नाही. तो अशा परिस्थितीत गांगरून जाऊ शकतो. पर्यायाने तो स्वतःच्याच विश्वात (comfort zone) रमणे अधिक पसंत करतो. अर्थात हे नियम शिकवल्यावर तो ते नक्कीच शिकू शकतो. आणि हे आवश्यक सामाजिक संकेत आपण ऑटिझम असलेल्या मुलाला जितक्या लवकर शिकवायला सुरुवात करू तितक्याच लवकर आणि अधिक परिणामकारकपणे ते मूल आपल्या समाजाचा एक हिस्सा बनू शकते.

- मेधा पुजारी

आधीचा लेख- संभाषण कौशल्याचा अभाव

 

"Kaizen" Intervention Center for Autism, Pune
Mobile:
+917798895363
email:
kaizenforautism@gmail.com

 

 

About the Author

Medha Pujari

शोकमग्न व्यक्तीशी असे वागा

 

जन्माला आलेली प्रत्येक व्यक्ती एक दिवस मृत्यूला सामोरे जाणार आहे हे आपल्याला माहिती आहे. तरीही व्यक्ती गेल्याचे दु:ख होणे स्वाभाविक आहे. काही वेळा एखादया व्यक्तीच्या निधनानंतर त्यांच्या जिवलगांना, नातेवाईकांना त्या व्यक्तीच्या असण्याचे महत्त्व कळते. 

काही माणसे या दुखवट्यातून लवकर बाहेर पडतात काही जणांना अनेक दिवस, महिने ती घटना विसरता येत नाही. सतत त्याच दु:खाची आठवण होत राहिली की त्या व्यक्तीचे इतर सहकारी, मित्र  वा दूरचे नातेवाईक सुद्धा त्यात ओढले जातात. इच्छा नसतांना त्यांच्यावर ते दु:खाचे सावट पसरते. अशा वेळी राग येणे, कटकट वाटणे ती दु:ख व्यक्त करणारी व्यक्तीच नकोशी वाटू लागते असेही घडते.

जिवलग व्यक्तीचे निधन झाले असेल तर त्या घरातल्या इतर व्यक्तींशी आपण कसे वागावे हे अनेकदा उमगत नाही. त्यांच्याशी वागतांना पुढील गोष्टी ध्यानात ठेवा

काळ हेच दु:खावरचे औषध आहे याची आठवण करून देऊ नका

आपल्या सर्वांनाच काळ हे दु:खावरचे औषध आहे हे माहिती आहे. पण गेलेल्या व्यक्तीचे आयुष्यातले स्थान, त्याचे प्रेम इतके महत्त्वाचे असू शकते की शोक आवरणे अवघड जाते. अगदी खाणे पिणे कोणतीही छोटी साधी गोष्ट करतांना स्त्री पुरुष दोघांनाही गेलेल्या व्यक्तीच्या अगदी शुल्लक गोष्टी, सवयी आठवतात. त्यामुळे दु:खावरची खपली पुन्हा पुन्हा निघते. त्या व्यक्ती सगळं आयुष्य शोक करणार नसतात. पण काही काळ नक्की जाऊ द्यावा लागतो. हा काळ प्रत्येकासाठी वेगवेगळा असतो. म्हणूनच काळ हे दु:खावरचे औषध आहे हे सांगणे तुम्ही टाळा. फक्त त्या व्यक्तींबरोबर राहा. गप्प राहून, वाद न घालता साथ द्या. तुमचं तिथं असणं हे सर्वात महत्वाचे आहे.

 

शोक करणे एकदम थांबत नाही, कालावधी लोटू द्या.

अतिशय प्रिय व्यक्तीचा आणि कायमचा दुरावा सहन करणे ही सोपी गोष्ट नाही. मेमोरिअल सर्विस झाली किंवा दहावा वा तेरावे झाले की लोक दु:ख विसरतील अशी धारणा असते. ते दैनंदिन व्यवहार सुरु करतात. प्रत्येक धर्मात, समाजात याच्या साधारण संकल्पना वेगळ्या आहेत. पण तो कालावधी एकदा पार पडला की गेलेल्या व्यक्तीची आठवण येणे बंद होते असे नाही. ती व्यक्ती गेल्याचे दु:ख, तिचा शोक सुद्धा एकदम बटन दाबून थांबतो असे नाही. अगदी वर्ष झाले तरी एकदम साधी गोष्ट आठवून लोक भावुक झालेले मी पाहिले आहेत. तुमच्या मित्राला, सहका-याला वा अगदी जोडीदाराला शोकातून बाहेर पडण्याकरता जास्त वेळही लागू शकतो. म्हणूनच संयम ठेवा.

 

शोक करणारी व्यक्तीचे वागणे समजून घ्या

कुणी गेले आहे म्हणून माणसे कायम उपाशी राहत नाहीत, जेवतात, दैनंदिन व्यवहार करतात. पण ती नेहमीसारखी वागतील असे नाही. दु:खात बुडाल्याने माणसे थकतात हे लक्षात घ्या. त्यांचा जगण्यातला रसही कमी होऊ शकतो. ती रागवतात, तुसड्यासारखी वागतात, ठरलेले बेत बदलतात असे वागणे शोक करणा-या व्यक्तींबाबत नेहमी पहायला मिळते. अगदी आवडत्या व्यक्तीशी, जोडीदाराशीसुद्धा या शोकमग्न व्यक्ती नीट वागत नाहीत. पार्ट्या, सणसमारंभ यात सहभागी होतील याची खात्री नसते.

हे त्यांचे वागणे समजून घेणे आवश्यक आहे. त्याचा त्रास स्वत:ला करून घेणे टाळा, त्यांना बोलणे रागावणे सुद्धा योग्य नाही.

उत्तम जगण्य़ाकरता, प्रेमाकरता दु:खाचा सामना करावा लागतो

शोकमग्न व्यक्तीमुळे तुमचे आयुष्य अतिशय रटाळ, निरस झाले आहे असे वाटू शकते. तुम्ही त्या व्यक्तीला तुम्ही महत्त्वाचे वाटत नाही असा समजही करून घेऊ शकता. त्या व्यक्तीच्या दु:खाचे तुम्हालाही ओझे वाटू शकते. पण दु:खामुळे माणसे आत्मपरिक्षण करतात. दु:खात असतांना कोण साथ देत, कोण टाळत हे सुद्धा समजत. दु:खामुळे असलेली नाती बळकट होतात. गेलेल्या व्यक्तीचे महत्त्व उमजते. गेलेली व्यक्ती कधी प्रेरणादायी सुद्धा वाटू शकते. त्यातून माणसे मोठी ध्येये गाठ्तात. दु:ख वा शोकमग्न साथीदार हे संकट मानू नका. उत्तम जगण्याकरता आणि प्रगल्भ होण्याकरता त्याची गरज आहे हे ध्यानात असू दया.

माणसे हसतात, उत्साहाने काही करतात म्हणजे त्यांना दु:ख झाले नाही असे नाही.

शोकमग्न माणसे कायम रडतात, सुकलेले चेहरे घेऊन असतात असे नाही. शोकातून बाहेर पडण्याचा तीही प्रयत्न करत असतात. जशी चिडचिडणारी, रडणारी माणसे असतात तशी काही माणसे उघडपणे वाईट वाटते आहे हे दाखवत नाहीत. दोन्ही गटातली माणसे गेलेल्या व्यक्तीच्या चांगल्या आनंदी गोष्टी आठवून हसू शकतात. आठवांमुळे काही गोष्टी उत्साहाने करू शकतात. अशावेळी ह्यांना दु:ख झाले नाही असा गैरसमज करून घेऊ नका. दु:ख व्यक्त करण्याची आणि शोक करण्याची प्रत्येकाची पद्धत वेगळी असते. जी प्रिय व्यक्ती गेली तिच्या काही चांगल्या आठवणींना उजाळा देणे यात काहीच गैर नाही. अशा काही आठवणी ओठावर हसू सुद्धा आणू शकतात. अशाप्रकारे हसणारी माणसे दु:ख विसरण्याचा नकळत प्रयत्न करत असतात. त्या हसण्याचा चुकीचा अर्थ लावू नका.

 

कुणी गेले हे कानावर आले तर काय करायचे जाऊन? मला नाही आवडत नाटक, उगाचच काही पद्धती अशी शेरबाजी करण्याएवजी नात्याचा मान, नात्यातली जवळीक कायम राहावी म्हणून भेटायला जा. आपण गेल्यावर कोण भेटायला येणार वा येणार नाही याचा विचार करायची गरज नाही. कुणी गेल्यावर भेटायला जाणे, जमेल त्या प्रकारे तुमच्यासाठी जी व्यक्ती गेली/ ज्या शोकमग्न आहेत ती माणसे महत्त्वाची आहे हे कृतीतून दाखवणे माणुसकी आहे. तुम्ही काही बोलणे अपेक्षित वा महत्त्वाचे नाही. तुमचे तिथे असणे जास्त महत्त्वाचे आहे हे ध्यानात ठेवा.

-सोनाली ​

 

 

 

Category: 

About the Author

सोनाली

मिळून सा-याजणी, मेनका , रोहिणी, अक्षर मासिकातून लेखन प्रसिद्ध.

लोकमत, लोकसत्ता, सकाळ, मटा या पेपरातून कविता, लेख 

शक्यतेच्या परिघावरून कविता संग्रह

​ऑटिझमची सर्वसामान्य लक्षणे !!! (भाग १)

ऑटिझमची सर्वसामान्य लक्षणे !!! (भाग १)

‘ऑटिझम’ असलेल्या व्यक्तीला दैनंदिन जीवनात कमी-अधिक प्रमाणात अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागते. सर्वात मुख्य म्हणजे त्यांच्या मेंदूच्या विशिष्ट रचनेमुळे त्यांचा जगाकडे बघण्याचा दृष्टीकोण हा सर्वसामान्यांपेक्षा बऱ्याच प्रमाणात वेगळा असतो. एखादी गोष्ट समजून घेण्याची क्षमता, विचार करण्याची पद्धत, इतरांशी संवाद साधणे, आपल्या भावना व्यक्त करणे  इत्यादी साध्या-साध्या गोष्टींमध्ये  त्यांना अडचणी येतात.

ह्या अडचणींचे मुख्यत्वे तीन विभाग पडतात. त्यांना “Triad of Impairment” म्हणतात.

१. संभाषण कौशल्याचा अभाव (Impairment in Communication)

२. सामाजिक कौशल्याचा अभाव (Impairment in Socialisation)

३. कल्पनाशक्तीचा अभाव (Impairment in Imagination)

 

१. संभाषण कौशल्याचा अभाव (Impairment in Communication)

  • मुलाचे बोलणे आणि भाषा विकास अजिबात होत नाही अथवा फारच थोडा होतो.

मुलाच्या स्वरयंत्रात कसलाही दोष नसतानाही मूल बोलणे टाळते. कारण मेंदूकडून त्यासंबंधीचे संदेश मुलाच्या वाचा-अवयवांपर्यंत पोचत नाहीत अथवा ते विपर्यस्त (distorted) स्वरूपात पोचतात. कधी कधी मूल फक्त गरजेपुरतेच काही शब्द अथवा सुरुवातीची काही अक्षरे बोलते. कधी कधी तर कोणतीही गोष्ट हवी असेल तरी फक्त एकच शब्द परत परत वापरला जातो. उदा. “दे”,“दी”. कारण, शब्द भांडाराची कमतरता, आणि भाषेचा परिणामकारक वापर करण्याची अक्षमता. सर्वसाधारणपणे शब्दांनी संवाद साधण्यापेक्षा खाणाखुणांनी अथवा समोरच्या व्यक्तीच्या हाताला धरून हव्या असलेल्या गोष्टीकडे त्यांना ओढत नेणे हीच क्रिया अधिक प्रमाणात केली जाते.

  • एखादा शब्द अथवा शब्दसमूह वारंवार उच्चारला जातो (echolalia).

मुलांना कधी कधी एखादा शब्द अथवा शब्दसमूह खूप आवडतो, आणि त्याचा ते वारंवार वापर करतात. त्यांना त्याचा अर्थ कळलेला नसतो पण त्याचे केवळ उच्चारण त्यांना आकर्षित करते. आणि त्याचा वारंवार उच्चार करून ते आनंदित होतात. कधी कधी जाहिरातीतल्या वाक्यांचा पण अगदी त्याच सुरावटीत पुनरुच्चार केला जातो इतकी त्यांना ती ओळ अथवा ते वाक्य आकर्षून घेते, भले त्यांना त्याचा अर्थ समजला असो वा नसो.

  • बोलणे कधीकधी असंबद्ध किंवा विषयाला सोडून असते.

काही मुलांचा भाषा विकास थोड्याफार प्रमाणात झालेला असतो पण त्यांच्या आवडीचे विषय फारच मर्यादित आणि संकुचित असतात. आणि त्यांच्या बोलण्याचा उद्देश केवळ त्यांना आवडणाऱ्या गोष्टींबद्दल त्यांना जी माहिती आहे ते आणि तेच फक्त भरभरून बोलत रहाणे एवढाच असतो. मग समोरच्याला त्या विषयामध्ये स्वारस्य असो अथवा नसो. पण प्रत्यक्ष संवाद साधणे हा उद्देश सहसा नसतो.

  • एखाद्या वस्तू/व्यक्तीकडे अंगुलीनिर्देश करणे अथवा दुसऱ्याच्या अंगुलीनिर्देशाचा अर्थ समजणे अवघड असते.

एखाद्या गोष्टीकडे बोट दाखवून दुसऱ्या व्यक्तीचे त्या गोष्टीकडे लक्ष आकर्षित करून घेणे त्यांना फारसे जमत नाही. ते केवळ नजरेने त्या गोष्टीकडे बघत राहतात आणि त्यांना वाटते कि समोरच्याने देखील ते पाहिले आहे. तसेच एखाद्या व्यक्तीने बोटाच्या इशाऱ्याने त्यांचे एखाद्या विशिष्ट गोष्टीकडे लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न केला तर मूल गोंधळून जाते. त्याला हे लक्षात येत नाही कि नेमके कुठे बघायचेय? समोरच्या व्यक्तीच्या चेहऱ्याकडे, त्यांच्या हाताकडे की आणखी कुठे.

  • खेळताना कल्पनाशक्तीचा वापर करू न शकणे.

एखादे खेळणे नेमके कसे खेळावे ह्याची त्यांना समज नसते. अथवा त्यांची त्याबद्दलची कल्पना वेगळीच असते. उदा. हातात खेळण्यातली गाडी आल्यावर ती गाडी जोरात पळवायची, इतर गाड्यांबरोबर तिची रेस लावायची, किंवा त्यांची धडकाधडकी करायची असे सर्वसामान्य मुलांचे ठरलेले खेळ न खेळता ती गाडी हातात धरून नुसतीच त्याची चाके फिरवत बसायला काही मुलांना आवडते. कधी कधी तर ते ती गाडी नुसतीच हातात धरून ठेवणे अधिक पसंत करतात. कारण असा कोणताही खेळ खेळताना सर्वसामान्यपणे मुले तो खेळ नेमका कसा खेळायचा ह्यावर आपसात चर्चा करून मग खेळाला सुरुवात करतात. पण ऑटिझम असलेल्या मुलाला असे करणे भाषेच्या अभावामुळे शक्य नसते.

  • शब्दांचा शब्दशः अर्थ घेणे. तसेच विनोद, कोडी अथवा उपहासाची समज नसणे.

त्यांची भाषा ही बहुतेकवेळा बऱ्याच प्रमाणात अविकसित असल्यामुळे शब्दांचा शब्दशः अर्थ घेण्याची त्यांची प्रवृत्ती असते. उपमा, प्रतीकात्मक शब्द, विनोद, उपहास, शब्दकोडी असा उच्च प्रतीच्या भाषेचा वापर करणे अथवा कुणी तसा वापर केल्यास तो समजून येणे हे त्यांच्यासाठी फारच अवघड असते.

  • भावनांचे भाषेच्या सहाय्याने उचित प्रकटीकरण करणे तसेच इतरांच्या भावना ओळखून त्यानुसार आपले वर्तन करणे त्यांच्यासाठी फारच अवघड असते.

त्यांच्या मेंदूमधील भावना नियंत्रित करणारे केंद्र हे ऑटिझममुळे प्रभावित (affected) झालेले असल्यामुळे त्यांना त्यांच्या नेमक्या भावना लक्षात येत नाहीत तसेच त्या भावनांचे नियंत्रण करणे हे देखील त्यांच्यासाठी फारच अवघड असते. तशात भाषेचा पुरेसा विकास न झाल्यामुळे त्यांच्या राग, आनंद, दुःख इत्यादी भावनांचे प्रकटीकरण बऱ्याचदा शब्दांत व्यक्त होण्यापेक्षा आरडाओरडा करणे, रडणे, वस्तूंची फेकाफेक करणे, दुसऱ्याला मारणे अथवा स्वतःला इजा पोचवणे अशा आक्रमक स्वरूपात होऊ शकते. तसेच इतरांच्या भावनाही बहुतेक वेळा त्यांच्या आकलन शक्तीच्या पलीकडच्या असतात. त्यामुळे प्रसंगी ते स्वार्थी अथवा संवेदनाशून्य भासतात.

आपल्या लक्षात आलेच असेल की संभाषणासारख्या रोजच्या जीवनात अत्यंत आवश्यक अशा गोष्टीमध्ये देखील  ऑटिझममुळे एखाद्या व्यक्तीला किती प्रकारच्या अडचणी येत असतील! अर्थात ह्यावर ‘तीव्र स्वरूपाचे प्रशिक्षण, हाच केवळ परिणामकारक उपाय आहे. आणि तो जेवढ्या लवकर सुरु होईल तितकेच त्या ऑटिझम असलेल्या मुलाला त्याच्या दैनंदिन जीवनात येणाऱ्या अडचणींवर मात करणे सोपे जाईल.

ऑटिझमविषयीचा या आधीचा भाग येथे वाचता येईल.

पुढील भागात आपण सामाजिक कौशल्याचा अभाव (Impairment in Socialisation) याविषयी जाणून घेऊ.

-मेधा पुजारी

"Kaizen" Intervention Center for Autism, Pune

       Mobile: 7798895363

email: kaizenforautism@gmail.com

About the Author

Medha Pujari

भारतापेक्षा वेगळा व्हिएटनाम

भारतापेक्षा वेगळा व्हिएटनाम
-सुषमा दातार

About the Author

सुषमा दातार

Pune India
Education- Msc(Botony-Uni Pune),PG Dip.communication and journalism.PG Dip.Communication media for children.
Work experience.-teaching Mass Com.as a faculty at S.N.D.T. Pune(5 years)now as visiting faculty Uni.Pune.
Edited and designed Trimonthly 'Palak-Shikshak' for 10 years.member of editorial group for 'Nirmal Ranwara' (children's magazine) and 'Palaneeti'. Conduct training programs communication,relationship skills,film appreciation etc.Chairperson of 'Saath Saath Vivah Abhyas Mandal'.Founder member of 'Samwad' group of women puppeteers.freelance writer.
Publications-'Samwad Vishva' comprehensiveness book on Mass communication in Marathi. translation- ' Chitrapatache Saundarya Shastr' booklets on puppetry and parenting skills. translation published in series -'Vedi' by Ved Mehta. for children- ' Maza Tarangta Ghar' (sea farer's stories in form of travelogue )
email sushamadatar@gmail.com

Pages