Site Feed

आर्ट वर्कशॉप

आर्ट वर्कशॉप
या आर्ट वर्कशॉपमध्ये सहभागी व्हा आणि स्वत:च्या स्टाईलची डिजिटल ग्रिटिंग कार्डस, सोशल मेडिया कव्हर पेजेस, पोस्टकार्ड्स तयार करा!  डिजिटल फॉर्ममधील ही कार्डस , आर्टवर्क आणि पोस्टर्स तुम्ही शेअर करू शकता वा प्रोफेशनल प्रिंट काढून पाठ्वू शकता.​
हा वर्कशॉप फक्त ह्युस्टन, टेक्सास, (अमेरिका​ )भागातील सद्स्यांकरता उपलब्ध आहे.

 

 

 

Price: 
$25.00

About the Author

admin

असीमा चॅटर्जी यांच्या गौरवार्थ गुगल डूडल

असीमा चॅटर्जी यांच्या गौरवार्थ गुगल डूडल
२३ सप्टेंबर १९१७ रोजी असलेले गुगल डूडल असीमा यांचा गौरव करणारे आहे. 
असीमा चॅटर्जी भारतातल्या पहिल्या डॉक्टरेट महिला होत्या.असीमा चॅटर्जी यांनी कोलकाता विद्यापीठातून रौप्य पदकासह सेंद्रिय रसायनशास्त्रातील एम. एस्सी. पदवी १९३८ साली संपादन केली व तेथूनच १९४४ साली त्या डी. एस्सी. झाल्या. ही पदवी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या! पुढे कोलकाता विद्यापीठात अधिव्याख्याता म्हणून काम करत असतानाच १९४७ साली त्या संशोधनासाठी अमेरिकेला रवाना झाल्या. तेथे त्यांनी एल. एम. पार्कस्, एल्. झेक मैस्टर या शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन केले. तिथून त्या युरोपला गेल्या आणि झुरिक विद्यापीठातील १९३७ सालचे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक विजेते शास्त्रज्ञ पॉल करीट यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी संश्लेषणात्मक सेंद्रिय रसायनशास्त्रज्ञ (सिंथेटिक ऑरगॅनिक केमिस्ट्री) या विषयात संशोधन केले. १९५० मध्ये त्या भारतात परतल्या. भारतीय औषधी वनस्पतींवर त्यांनी विपुल संशोधन केले. वनस्पतींपासून मिळणाऱ्या अल्कालॉईड्स व कौमारीन्स या रासायनिक पदार्थाच्या संशोधनावर त्यांचा विशेष भर होता. सजीवांपासून वेगळे केले जाणाऱ्या रासायनिक पदार्थाना ‘नॅचरल प्रॉडक्ट्स’ (नैसर्गिक उत्पादने) असे म्हणतात. त्यांनी नॅचरल प्रॉडक्ट्सविषयी संशोधन केले. त्यासाठीच त्यांना ‘पहिल्या भारतीय महिला रसायनशास्त्रज्ञ’ असे संबोधले जाते.

About the Author

साहित्यसंस्कृती

एअरबीऍन्डबी (Airbnb) आणि विश्वचि माझे घर...

 

यंदाची इटलीची ट्रीप पूर्णपणे Airbnb मध्ये राहून केली. या आधी कामासाठी केलेल्या प्रवासात Airbnb खूप वेळा वापरलं होतं, यंदा पर्सनल ट्रिपसाठी पहिल्यांदाच वापरलं आणि मी (आम्ही) अफाट हॅपी आहोत!

तीनेक वर्षांपूर्वी मी पहिल्यांदा Airbnb बद्दल ऐकलं. माझी सध्याच्या कंपनीसाठीची पहिली US ट्रिप होती, बाराएक वर्षांनी US ला येणार होतो आणि माझ्या अमेरिकन सहकाऱ्यांनी Airbnb बुक करायला सांगितलं. तो पहिला अनुभवच भन्नाट होता! बॉस्टनच्या डाऊनटाऊनमधल्या एका उंच इमारतीतला २५व्या मजल्यावरच्या फ्लॅट भाड्यानी मिळाला, जवळपासच्या हॉटेल्सपेक्षा अत्यंत कमी किंमतीत. लै म्हणजे लैच भारी वाटलं तेंव्हा.

मग तेंव्हापासून सर्व प्रवासांसाठी Airbnbच वापरायला लागलो आणि गेल्या तीन वर्षांत वीस-तीस वेळा वापरलं असेल. प्रत्येक वेळचा अनुभव वेगळा होता, पण तरीही यापुढेही कोणत्याही प्रवासासाठी शक्य असेल तिथे Airbnbच वापरीन मी! Airbnb ही फक्त मध्यस्त कंपनी कम वेबसाईट आहे. 'Bed and Breakfast (BnB) ह्या युरोपातल्या लोकप्रिय प्रकारातून ती सुरु झाली. प्रवासाला गेल्यावर खर्चिक हॉटेलमध्ये रहाण्याऐवजी अत्यंत कमी खर्चात कोणाच्यातरी घरी रहाणं ही प्रवाशांची गरज आणि आपल्या घरची एखादी जादाची खोली (किंवा आपलं रिकामं असलेलं सेकंड होम) प्रवाशांना भाड्यानं देऊन थोडे पैसे कमावणं ही घरमालकांची गरज या दोन्हीतून युरोपात BnB कल्पनेचा जन्म झाला. ह्या BnB चं आधुनिक इंटरनेट युगातलं रूप म्हणजे AirBnB.

Airbnb च्या साईटवर घरमालक आपली घरं किंवा घरातल्या खोल्या 'लिस्ट' करतात. (म्हणजे उपलब्ध आहेत असं सांगतात) आणि प्रवासी आपल्या सोयी नुसारच्या खोल्या किंवा घरं शोधून ती बुक करतात. घरमालकांना भाडं मिळतं आणि प्रवाशांना घरापासून दूर आपलं घर मिळतं, तेही हॉटेलपेक्षा अत्यंत कमी किमतीत. Win-win situation!

****

गेल्या तीन वर्षांत चार-पाच देशांमधल्या वीस-तीस AirBnB च्या घरांमध्ये राहिलो. खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे घरमालक भेटले. काही अगदी बोलघेवडे, फ्रेंडली खूप मदत करणारे, काही अबोल, खडूस, काटेकोर वागणारे. खूप घरांमध्ये राहिलो. काही अत्याधुनिक, शहराच्या मध्यातली, सर्व सोयी सुविधा असलेली काही जुनीपुराणी, शहरापासून दूर असलेली, बेसिक सुविधाही नसलेली. पण प्रत्येक वेळी मी जितके दिवस रहात होतो तेंव्हा एकदाही घरमालक मला डिस्टर्ब करायला आला नाही. पूर्णवेळ मी त्या देशा-शहरा-गावातलं 'माझं घर' म्हणूनच तिथे रहात होतो!

****

हे विलक्षण भन्नाट आहे! AirBnB मुळे जगातल्या कोणत्याही शहरा-गावात आपल्याला, तात्पुरतं का होईना, पण जसं हवं तसं 'स्वतःचं घर' घेता येणं शक्य झालं आहे... आणि तिथे जाऊन आपलंच घर असल्यासारखं मनसोक्त रहाणंही शक्य झालं आहे...

'जो जे वांच्छिल तो ते लाहो' हेही अनुभवणं शक्य झालं आहे... आणि 'विश्वचि माझे घर' हेही....

अनुभवुन बघा!

-प्रसाद शिरगांवकर

About the Author

प्रसाद शिरगांवकर

Writer, Poet, Photographer, Drupaler!!

फ्रोझन सिनेमातले गीत- गायिका एक लहान मुलगी!

 

फ्रोझन सिनेमातले गीत- गायिका एक लहान मुलगी!
लेट इट गो.. हे शब्द नुसते उच्चारले तरी लहान त्याने प्रभावित झालेल्या अनेक मुलंमुली आपल्याला दिसतील. लहान मुलांच्या आवाजात अनेक लोकप्रिय गाणी आणि त्यांचे व्हिडियो अपलोड होतात. अनेकदा ही मुले अतिशय छान गातात, खूप चांगला प्रयत्न करतात. काही वेळा मुले त्यांना वाटेल आणि गाता येईल अशाप्रकारे गातात. दोन्ही प्रकारचे व्हिडियो लक्षवेधी ठरतात. पहा या छोट्या मुलीने काय केले आहे .

 

About the Author

साहित्यसंस्कृती

कॉफी शॉप प्रॅंक

 

कॉफी शॉप प्रॅंक
न्यूयोर्कमधील एका कॉफी शॉपने आपल्या गि-हाईकांना आश्चर्यचकित करण्याकरता एक बेत रचला. त्यानुसार त्यांनी दुकानात काही बदल केले. ठरल्याप्रमाणे त्यांनी तो बेत प्रत्यक्षात आणला. बघा लोकांच्या प्रतिक्रिया काय होत्या ते. हा आतापर्यंतच्या व्हिडियो व्हारल व्हिडियोमधील एक महत्त्वाचा व्हिडियो आहे.

 

 

 

 

 

 

About the Author

साहित्यसंस्कृती

इंतजार का फल

इंतजार का फल
"इंतजार का फल मीठा होता है" हे वाक्य लहानपणी ऐकल तेव्हा माझ्या वर्गातला एक मुलगा म्हणाला होता "म्हणजे डायबेटीस झालेल्या लोकांच्या काही कामाच नाही ते!"

 सगळा वर्ग हसला होता. बाई त्याला आणि आम्हालाही रागावल्या होत्या. त्यांनी त्याचा अर्थ समजाऊन सांगितला होता. पुढे जेव्हा जेव्हा खूप प्रयत्न करून एखादी गोष्ट घडत नाही म्हणून निराश व्हायची वेळ येत असे तेव्हा कुणी तरी या मिठ्या फलाची आठवण करून देणार भेटत गेल.

आपल काम लवकर पूर्ण व्हाव अस वाटत असत.  ते पुर करण्याची अनेकांना घाई सुद्धा असते. कधी कधी त्या करता आपण चटकन निर्णय घेतो. मग ते निर्णय चुकले अस जाणवत. त्यावेळी वाटत जरा थांबलो असतो, वाट पाहिली असती, नीट निर्णय घेता आला असता का? अभ्यासक्रमाची निवड, जोडीदाराची निवड, नोकरी अशा महत्त्वाच्या घटनां कधी चटकन होतात तर कधी रखडत जातात. त्या मनासारख्या आणि लवकर झाल्या तर वाट बघावी लागत नाही. पण जर ते निर्णय चुकले तर वाट बघितली वा का बघितली नाही या दोन्हीवर आपण बराच वेळ विचार करतो. अनेकदा पश्चात्ताप करतो. कुणाला तरी मनातले बोलून दाखवतो, आधार शोधतो. आपल्या सहनशक्तीच्या पलिकडे वाट बघावी लागते आहे हे नमूद करतो. अशावेळी कुणी तरी म्हणत इंतजार का फल मीठा होता है!

ते वाक्य अशावेळी काहीही आधार देत नाही तर जखमेवर मीठ चोळत! चाळीशीच्या उंबरठ्यावर असलेली अर्धी जनता आधीच्या दोन पिढ्यांसारखी मनाच्या कोप-यात कुठतरी या वाट बघण्यावर विश्वास ठेवते आहे. पण मनात तिलाही त्यातला फोलपणा ठाऊक आहे. परवाच एक मैत्रीण म्हणाली वाट बघून बघून इंतजारचा अतिरेक झालाय- फल मिळेल त्याआधीच डायबेटीसने मरण येईल!

लहानपणापासून वाट बघण्याचा अतिरेक आणि अतिघाई यामधला फरक कसा करायचा याचे शिक्षण देणे आवश्यक आहे. त्याने कृती करतांना एक जबाबदारीची जाणिव होईल. वागण्यात योग्य ठिकाणी संयम आणता येईल. त्यामुळे आपल्या हक्कांसाठी योग्य वेळेआधी चुकीचा मार्ग कदाचित आपण टाळू शकू.  त्यामुळे इतरांवर अन्याय होणार नाही. हे सर्व वाचायला सुद्धा कितपत योग्य वाटत? थांबण्याचा, वाट बघण्याचा अतिरेक झाल्यामुळे आता संयम हा शब्द हद्दपार होऊ लागला आहे. तर दुसरीकडे अन्याय मान्य करण्याची हतबलता वाढली आहे.  दोन टोकाचे विचार स्वीकारणे सोपे जाते त्याचा परिणाम असावा. त्यापेक्षा सुवर्णमध्ये काढणे नेहमीच अवघड असते.

सुदैवान हे वाट बघण सुद्धा किती वेगवेगळ आहे! ते सरसकट क्लेशकारक नाही.  आपल्या प्रिय व्यक्तीची वाट बघणारे, वाहनाची वाट बघणारे, एखादी आनंदाची बातमी येईल म्हणून वाट बघणारे आहेत. योग्य संधीची वाट बघणारे आहेत. काहीच करता येत नाही, कोणतच काम नाही, वेळ कसा घालवायचा म्हणून ताटकळत वाट बघणारेही अनेक आहेत. घराच्या खिडक्या, बाल्कन्या, अंगण आणि गच्चीवर ताटकळणारी अनेक माणस या वाट बघण्याचा अविभाज्य घटक आहेत.  हे वाट बघण एका काळाच्या घटकाशी बांधलेल आहे. तास, दिवस, महिने वर्ष ..नेमकी किती काळ वाट बघायची त्यावरून हे वाट बघण आनंदाच की दु:खाच ते आपण ठरवतो. जेव्हा हा काळ खूप असतो,  जेव्हा सहनशक्ती संपते तेव्हा हे वाट बघण मात्र आनंददायी राहत नाही. अनेकदा वाट बघण्याच्या यातनाचा सहन कराव्या लागतात.म्हणूनच  सिनेमा, कथा आणि गाण्याच्या, जाहिरातीच्या माध्यमातून आपण हे वाट  बघण खूपच सेलेब्रेट केले आहे.

वाट बघणारी, ताटकळणारी अनेक आयुष्य जन्माला येतात. ताटकळत जगतात. नको असत पण मरणाची वाट बघतात. प्रत्येकाच वाट बघत राहण तस त्याच्या दृष्टीन योग्य किंवा अयोग्य असत. काहींना हे वाट बघणे योग्य अयोग्य असण्याची जाणीव नसते. तेवढा विचार करण्याची मुभा त्यांना घेत येत नाही. याच लोकांना आपल्यावर अन्याय होतो ते सुद्धा कळत नाही. कळले तरी काही करता येत नाही. अनेक प्रयत्न करणारी  आयुष्ये  यश मिळाले नाही म्हणून असमाधानी असतात. पण तरी वाट बघत राहतात.  मग त्यांच्या निराशेचे आणि या असमाधानाचे परिणाम विविध प्रकारे दिसतात. एका पिढीकडून दुसरीकडे खूप वाट बघणे ते एकदम हक्कासाठी कृती अशी टोकाची मूल्ये जातात. अशी आयुष्य़ पाहिल्यावर माझा तर या इंतजार का फल वगैरेवर विश्वास राहिलेला नाही.

 लहानपणापासून मला एखादया गोष्टीचा अतिरेक म्हणजे काय हेच मुलांना समजाऊन सांगावे असे वाटते.  असमाधान हक्क मिळाला नाही की वाढत. ताणतणावांचे मूळ असमाधान आहे. जीवनशैली आणि आरोग्याचा त्याच्याशी थेट संबंध आहे. अनेक कारणांमुळे डायबेटीसच प्रमाण हल्ली खूप वाढल आहे, लोकांचे हृदय तर एवढे नाजूक झाले आहे की त्याला चाळीशीपासूनच जपावे लागते. मी कशालाच अपवाद नसेन. बदलत्या वातावरणानुसार त्या फळाची चवही बदलावी अस मला वाटत. असच अनेक पालकांनाही वाटत असाव. ती चव बदलायची म्हणजे सर्व सूत्र हातात असलेला शक्तीशाली गट व्हायचे असे नाही. वाट बघायची पण त्याचा अतिरेक वा  त्यातला स्वप्नाळूपणा मात्र नक्कीच दूर करायला हवा. दुसरीकडे संयम नाही अशी गत आहे त्यावरही तोडगा हवाच आहे.

 घरात वाढणारे लहान मूल जी निवड करत ती आईवडिलांचे अनुभव, संस्कार आणि त्यांच्या इच्छा या सर्वांच फलित असत.आताच्या काळात हिंदी गाणी, डायलॉग आणि थोर लोकांचे सुविचार ऐकून मूल मग शाळेत जात. तिस-या वर्षीच शाळेत घालण्याआधी त्या चिमुरड्याला त्या सुविचारांचा वापर फक्त भाषणात आणि इंप्रेस करायला करायचा असतो हा अर्थ चांगलाच माहिती असतो. ज्याच्या हाती सत्ता असते, पॉवर असते त्याला कोणताही इंतजार करावा लागत नाही हे त्याच्या बालमेंदूत ठसत जाते. पूर्वी कॉलेजात गेल्यावर हक्क वगैरेचा विचार करणारी मुले आता शाळेतच हक्काची भाषा बोलू लागली आहेत. मुलांनी हक्काची भाषा सुरू केली मग त्याच वेळी जिवंत असलेल्या दोन पिढ्यांच्या हक्काचे काय होणार?ती माणसे सुद्धा हक्क मिळाला नाही असेच म्हणतात. कुठेतरी गोची आहे हे नक्की!

 साधारण पंचविशीला नोकरी व्यवसाय सुरु करणारी मंडळी साठीला रिटायर होतात. सक्तीची निवृत्ती काहींना घ्यावी लागते.  त्यांना त्यात समाधान नसते. दुसरीकडे सर्व माणसे रिटायर  होतात का? नाही. हे रिटायर होणे कुणाला लागू आहे? त्यात समानता आहे का? सत्तरीच्या आईवडिलांचे बोलणे मनावर न घेणारी, त्याकडे दूर्लक्ष करणारी चाळीशीची पिढी आज प्रत्येक घरात आहे. आधी हे चित्र सरसकट असे नव्हते. या चाळीशीच्या पिढीला आपला बॉस रिटायर होण्याची, आईवडील गप्प बसण्याची वाट बघावी लागली. ते झाले नाही तर दूर्लक्ष करण्याचा मार्ग स्वीकारावा लागला.  पण हीच चाळिशीची पिढी साठ ते सत्तर वयोगटातल्या सर्वांना आपला नेता मानायला तयार आहे अस चित्र विसंगत वाटत नाही?जी हुकुमशाही घरात नको आहे ती लोकशाहीच्याच नावाखाली राष्ट्रावर चालेल हे योग्य कसे?  ती देशाकरता आवश्यक आहे अशी मते का तयार होतात? तेथे समान न्याय का नाही?

जरा विचार केला तर लक्षात येईल की वर वर समानता हवी असे आपण म्हणतो पण मुळात आपल्याला समानता नकोच आहे. आपल्याला फक्त आपला हक्क नाही तर हक्कापेक्षाही स्वार्थ

स्वार्थ, समानता, हक्क आणि वाट बघणे याचा जवळचा संबंध आहे. स्वार्थाचा चष्मा लावून आपण ती निवड करतो. कुठला स्वार्थ आणि कुठला हक्क हे समजते पण ते आचरणात आणता येत नाही.  म्हणून विषमता आणि वाट बघणे वाढते. त्याचा अतिरेक झाला की हिंसक वृत्ती सुद्धा!

ज्या गोष्ट समानतेच्या गटात येतात त्या सर्वांना मिळायला हव्यात. ते होत नाही. त्यातही अनेक जात, धर्म, सामाजिक स्थान, आर्थिक कुवत याचा वापर होतो आणि मग वाटणी होते. ती एका गटाकरता अन्यायकारक असते. एकीकडे आपल्याला आता या अन्यायाची सवय झाली आहे. तर दुसरीकडे आपण हिंसेचे बळी आहोत म्हणून तो हिंसक मार्ग अवलंबून आपल्याला विजय चालणार आहे. स्पर्धेचा आणि स्वार्थाचा रेटा यावर विचार करण्याकरताही वेळ देत नाही अस म्हणायच की झाल!

 घरात आणि सामाजिक जीवनात अनेक गोष्टीत विसंगती आपल्याला मान्य आहेत. घरात वा समाजात वावरतांना हिंसेचा मार्ग तर कधी योग्य होऊ शकतच नाही. जे एखाद्या व्यक्तीकरता योग्य नाही ते वागणे, ती निवड एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीकरता योग्य मानतो ही विसंगती नाही का?ही निवड आपण करतो. अशाप्रकारे वाट बघण्याचे आणि विसंगतीचे उदात्तीकरण आपण धन्यता मानत करतो.

एखाद्या उकीरड्याभोवती रेंगाळणारे कुत्रा ,डुकरे वा गायी या प्राण्यांपेक्षा माणसे वेगळी आहेत. म्हणून ती गरजेपेक्षा जास्त साठवतात, मिळवतात. हे दूर्दैव.  ती जास्त विचार करू शकतात. त्याला योग्य कृतीची जोड देऊ शकतात ही सुद्धा वस्तुस्थिती आहेच. प्राण्यांपेक्षा प्रगत मेंदूचा वापर काही हिरावून घेण्यासाठी, हिंसक होण्यासाठी करण अयोग्य आहे. इंतजार का फल हवय पण संयमित वागण्याने हे मुलांना सांगा. कदाचित एका पिढीनंतर हा इंतजार गोड होईल!
Sonali.manasi@gmail.com

 

 

 

About the Author

सोनाली

मिळून सा-याजणी, मेनका , रोहिणी, अक्षर मासिकातून लेखन प्रसिद्ध.

लोकमत, लोकसत्ता, सकाळ, मटा या पेपरातून कविता, लेख 

शक्यतेच्या परिघावरून कविता संग्रह

कार, कुकीज आणि किसमिस

कार, कुकीज आणि किसमिस
     त्यावेळी आम्ही अमेरिकेत "बॅटन रूज" या गावी राहत होतो. मला अमेरिकेत येऊन जेमतेम आठवडा झाला होता. अजून ड्रायवर्स लायसन्स मिळाले नव्हते.  डिसेंबर महिना होता. ख्रिसमस जवळ आला होता. इमारती, ऑफिसेस, मॉल्समधे रोषणाई आणि सजावट होती. ल्युसियाना स्टेट युनिव्हर्सिटीपासून ५ मैलांवर आमचे अपार्टमेंट होते. एक बसस्टॉप जवळच होता. कुठे एकट्याने फिरायचे असेल तर माझ्यापुढे बसने जाणे अथवा चालत जाणे हे दोनच मार्ग होते.  रोज फिरण्याकरता टॅक्सी परवडणार नव्हती. घरी कंम्युंटर, इंटरनेट नव्हते. (आजच्या काळात ही दुसरी गोष्ट डिव्होर्स होण्याकरता पुरेशी असते म्हणतात. असो.) 
            ईमेल्स आणि युनिवर्सिटीसाईटस अभ्यास , लर्नर्स लायसन्स परीक्षा असा भरगच्च अजेंडा घेऊन मी अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्सच्या बिझनेस सेंटरमधे जात असे. तिथल्या पब्लिक कंम्प्यूटरवर दिवसाचे तीन चार तास घालवायचे.. त्या अपार्टमेंट रेंटल ऑफिसमधल्या मुली माझ्या सभोवताली वावरायच्या. माझ्याकडे एक कटाक्ष टाकून त्या पुढे जात.  अपार्टमेंट भाड्याने घेण्याकरता बाहेरची माणसे या ऑफिसात यायची. महिन्याचे भाडे देण्याकरता, दुरुस्ती वा अपार्टमेंटबद्दल तक्रारी घेऊन तिथे राहणारे लोक येत असत. "तेव्हा हाय? हाऊ आर य़ू? गुड मोर्निंग" असे ह्या मुलींचे ठरवलेले चाकोरीतले बोलणे मी बघितले होते. आलेली माणसे गेली की मग दबक्या आवाजात या मुली त्यांच्याविषयी चर्चा करत. 
 दोन अडीच आठवडे गेले होते. त्यानंतर मग आमचा थोडा परिचय वाढला होता. त्या कॉम्प्लेक्समध्ये एक भारतीय कुटुंब आहे एवढी माहिती मला त्यांनी दिली होती. प्रायवसी राखण्यासाठी इतर कोणतेही डिटेल्स मला सांगितले नव्हते. प्रदेश, लोक, त्यांच्या चालीरीती यांची विशेष माहिती न घेता मी अमेरिकेत आले. त्यामुळे अनेक प्रश्न पडत, काही गोष्टी शिकण्यात वेळ जाई. पण खूप गमती झाल्या. इथे राहण्याची लज्जत वाढली यात शंका नाही. 
     "अमुक एखादी गोष्ट घडली तर आम्ही जबाबदार नाही" अशा डिस्क्लेमरची आता मला सवय झाली होती. तरी पावलो पावली कुणीतरी आपल्यावर केस करेल अशा भीतीच्या छायेत इथली काही माणसे असतात असे मला जाणवले होते. कडक कायदे आणि अंमलबजावणी इथे असते हे मी ठिकठिकाणी वाचत होते. फर्निचर, फ्रेम्स, शोपिसेस यांची निवड ऑफिसच्या डेकोरला शोभेल अशी होती. म्हणूनच तिथे एका ट्रेमधे रचून ठेवलेल्या कुकीज फक्त शोभेच्या असाव्यात असा माझा समज होता. त्या कुकीज सेंटेड असतील ही शक्यताही मनात आली होती. पण एकदा तिथे आलेल्या एका माणसाने कुकी उचलून खायला सुरुवात केली. ते बघून मी आश्चर्यचकित झाले होते. दुकानात, मॉलमध्ये एरवी कोणत्याही वस्तूवर काहीतरी फ्री वा सेलच्या मागे जाणारी जनता मी पाहिली होती. तिथे त्या ट्रेवर कुणाची पाळत होती असे नाही. पण आठवडाभर मी होते तोवर तरी त्या ट्रेमधल्या कुकीज कधी संपल्या नव्हत्या. किमान ते माझ्या लक्षात आले नव्हते. वागण्यात दिसतं शिस्त आणि हे लोक शिष्टाचार कसोशीने पाळतात असे वारंवार जाणवले होते. जी लहान मुले तिथे वावरत असत तीही शिस्तीत. एक तर मुले स्ट्रोलरमधे असत. त्यांच्या तोंडात पॅसिफायर असे. ती पालकांच्या इशाऱ्यानुसार वागत असे दिसे.  एखाद्या मुलाने ऑफिसात ज्यूस सांडला असेल तोच काय तो अपवाद. बाहेर असणाऱ्या स्विंमिंगपूलवर वा टेनिस कोर्टावर थोडाफार गलका असायचा. विकेंड पार्टीज म्हणजे मोकळे वातावरण.! थोडक्यात सांगायचे तर  शांतता, खूप कमी माणसे दिसणे, कमी बोलणे या सर्वाची सवय करून घ्यावी लागणार असे दिसत होते. 
 महिना संपत आला होता.  त्या मुलींशी जुजबी बोलणे होऊ लागले होते.  महिनाभरात मी कुठून आले, किती काळ इथे राहणार, केव्हा आले ही माहिती त्यांनी करून घेतली होती. त्यांच्याविषयीही मला थोडी माहिती मिळाली होती. "अरेंज्ड डेट" ठीक आहे पण तशाप्रकारे लग्न करण्याची कल्पना त्या मुली करू शकत नव्हत्या असे एक जण म्हणाली. ब्रेकअप बद्दल सहज बोलता येण्याइतके ते अपेक्षित असावेत असे मला त्यांच्या बोलण्यावरून वाटले.
थोडे सावकाश आणि शब्दांवर जोर देऊन बोलले की यांना आपले बोलणे कळते हे माझ्या लक्षात आले होते. त्यामुळे मी सहज संवाद सुरू करत होते. एक दोन शब्दांचे उच्चार त्यांना कळले नाहीत तेव्हा चक्क कागद पेन घेऊन मी काही शब्द लिहून दाखवले.  भारतातून आलेल्या माणसांचे इंग्रजी उच्चार ब्रिटिशांसारखे असतात म्हणे. अर्थात तेव्हा याचा गंधही नव्हता. थोडक्यात टीव्हीवर दिसणारी माणसे, त्यांचे बोलणे आणि प्रत्यक्षात भेटणाऱ्या माणसांचे उच्चार जरा वेगळे होते हे उमगले. भाषा सारखी असली तरी उच्चारांना प्रादेशिक फ्लेवर, शब्दांच्या अर्थछटा, वापर वेगळा होता हे हळूहळू समजले. 
 "LA "असा शोर्ट फॉर्म असलेले ल्युझियाना राज्य, "लॉज अ‍ॅंजेलीस" मनात ठेवून आलेल्या प्रत्येकाचा भ्रमनिरास होईल एवढे छोटे आहे.  तसे फार प्रगत नसलेले आणि बरेचसे जुन्या वळणाचे!  तिथे असणारी आफ्रिकन अमेरिकन, मेक्सिकन लोकसंख्या नजरेत भरेल इतकी आहे. या आणि इतर गोष्टी तिथे येणाऱ्या लोकांच्या बोलण्यातून कळत. काही माहिती इंटरनेटवरून मिळाली होती. 
              मध्यभागी आणि अगदी गेटजवळ असलेल्या रेंटल ऑफिसमध्ये ज्या जागेवर मी बसत असे तिथे एक दोन मोठ्या खिडक्या होत्या त्यातून गेटमधून आत आलेले प्रत्येकजण दिसे असे म्हटले तरी चालेल. याउलट माझ्या अपार्टमेंटच्या बाल्कनीतून फक्त या मोठ्या वस्तीचा एक कोपरा दिसत असे.  आठवड्यातून दोन वेळा सकाळी दहाच्या दरम्यान कचरा नेणाऱ्या गाड्या येत. अनेक इमारतींपैकी कुठेतरी लॉनची निगा, झाडांना आकार देणे, फुलांची रोपे लावणे असे बागकाम करणारे येत. दुपारी बाराच्या आत मेलमन सगळ्यांची पत्र, पार्सले घेऊन येई.  या सगळ्यांच्या वेळा ठरलेल्या होत्या. दुपारी एकच्या दरम्यान एक मर्सिडिज अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्स्च्या गेटमधून आत येई. ती आली की त्या मुली एकमेकींकडे इशारे करत, तिथल्या एका मुलीला चिडवत. साधारण तासभराने तीच कार बाहेर जाई. गेट उघडता उघडता हात बाहेर काढून एकजण बाय करत असे. त्या दिवशी बहुतेक शुक्रवार होता. एक दोनदा सहज बोलता बोलता त्या मुलींनी मला कुकी हवी का असे विचारले होते. त्या दिवशी एकीने चक्क ट्रे उचलून आणला. मी नुकत्याच त्या कुकीज गरम केल्या आहेत की माहितीही दिली. ती आनंदात असावी. तिने पुढे केलेली कुकी मी घेतली. पगाराचा दिवस हे आनंदाच कारण असेल का? मी गप्प राहिले. पण विचार मात्र सुरू होते. 
 आमच्या अपार्टमेंटपासून अर्ध्या मैलावर एक बुकस्टोअर होते.  एक छोटा मॉल होता. तिथे मी दोन एक तास जायचे. ते अंतर चालून जाणारे फार कुणी दिसले नव्हते. मध्ये एक छोटा पूल आणि त्या रस्त्यावरून वाहने वेगाने जात. ५० मैल ताशी वेग हा तेव्हा माझ्यादृष्टीने जास्तच होता.  अनुभव आणि पुस्तकाचे वाचन या दोन्हीतून माणसाचे वागणे उलगडत जाते असे मला वाटते. वाचनाची आवड असण्याचे हेही एक कारण होते. मी त्या बुकस्टोअरकडे चालत जातांना वाहनांतून लोक चमत्कारिक नजरेने बघत हे अजूनही लक्षात आहे. जॉगिंग वा सायकलचा ट्रॅक नसेल तर चालत जाणाऱ्या माणसाकडे लोक विचित्र नजरेने पाहतात हे मी ऐकले होते. " एक तर ही व्यक्ती वेडी आहे, भिकारी आहे वा गुंड आहे की काय ". असे भाव लोकांच्या नजरेत स्पष्ट दिसत. पण माझ्या मनात मात्र उलट भीती होती! क्रेडिट कार्ड आणि थोडी कॅश बरोबर घेऊन जाता जाता कधीतरी मनात यायचे आपल्याला काही झाले तर?
                  तेव्हा एखादे आयकार्डही माझ्याजवळ नव्हते, पासपोर्ट कुणी चोरला तर या विचाराने तो दरवेळी नेणे जास्तच रिस्की वाटे. सेल फोनचा  प्रश्नच नव्हता. पण नवीन शिकण्याची ओढ जास्त होती. एकदा त्या मॉलच्या गेटमधून आत शिरले की सुरक्षित वाटे.  तिथल्या बुकस्टोअरमधे मी अनेक उत्तम पुस्तके शांतपणे बसून वाचली आहेत. कॉफी शॉप्स, सॅन्डविच प्लेसेस, रेस्टॉरेन्टसमधल्या वातावरणाची ओळख त्या दोन एक तास एकट्याने फिरण्यामुळे झाली..  एकही ओळखीची व्यक्ती नसतांना तिथे असणारी वर्दळ, गोंगाट, रहदारीची मला सोबत वाटे. मी अनेकदा बघितले होते की एकमेकांना ओळखणारी माणसे चटकन गालावर, कपाळावर ओठ टेकवून स्वागत करत, वा निरोप घेत. प्रेम आणि प्रेमाचे जाहीर प्रदर्शन हा एक वेगळाच मुद्दा! त्याकरता जगाची लाज बाळगावी लागत नाही हे अमेरिकेत फिरताना मॉल्स, बुकस्टोअर्स सगळीकडे जाणवत होते..प्रेमात आकंठ बुडालेले प्रेमी बघण्याची सवय झाली होती. पण एखाद्या ओळखीच्या व्यक्तीला तसे बघणे हा विचार मनात येताच संकोच वाटायचा. त्या दिवशी चालता चालता अचानक मी थबकले- एक मुलगी ओळखीची आहे असे वाटले. तिच्या भोवती हात टाकून एकजण चालत होता. ती रेंटल ऑफिसमधली- कुकी देणारीच मुलगी होती. ती दोघे पार्कींगलॉट मधल्या मर्सिडिजकडे गेली. त्याने तिच्याकरता कारचे दार उघडले, तिचा चेहरा त्याच्या जवळ आला.. तेवढ्यात रिव्हर्स घेत एक गाडी समोर आली. नंतर मला फक्त जाणारी मर्सिडिज दिसली. नंबर प्लेट ओळखीची होती हे वेगळे सांगायला नको. 
त्यानंतर तो मुलगा त्याच्या आजीला भेटायला आमच्या कॉम्प्लेक्समध्ये यायचा इत्यादी अनेक गोष्टी समजल्या. माझे "वेलकम टू अमेरिका" या अपार्टमेंटमुळे झाले एवढे नक्की. 
चॉकलेट कुकी जिभेवर ठेवतांना वा मर्सिडिस कार समोर आली की आजही त्या मिस केलेल्या Kiss ची आठवण येते. 
सोनाली जोशी
sonali.manasi@gmail.com
 

About the Author

सोनाली

मिळून सा-याजणी, मेनका , रोहिणी, अक्षर मासिकातून लेखन प्रसिद्ध.

लोकमत, लोकसत्ता, सकाळ, मटा या पेपरातून कविता, लेख 

शक्यतेच्या परिघावरून कविता संग्रह

ट्रोलिंगकडे फार लक्ष देऊ नका!

ट्रोलिंगकडे फार लक्ष देऊ नका!
व्यक्तिगत आवडीनिवडी, धर्म, जात, देव , राजकीय पक्ष याविषयी चर्चा करतांना लोक अधिक भावुक होतात.  भावनेच्या भरात वाद वाढणे, भांडणे होणे , शिवीगाळ करणे हे सर्व सोशल मिडिया व ब्लॉगवर दिसत असते. आपण एखादी भूमिका घेतली की त्याला सुसंगत प्रतिसाद देणे आवश्यक होते. आपले समविचारी शोधण्याकरता वेगवेगळे ब्लॉग, पेजेस, प्रोफाल्सवर आपण आपले विचार मांडत असतो. चर्चा करत असतो. पण विषय ठरलेले असू शकतात. कोणतीही चर्चा आपल्याला हव्या त्या विषयावर नेण्याची क्षमता आपल्यात असू शकते.  अशा ध्यासाने भारलेली मंडळी मग ट्रोल होतात का? नाही. आपले मत इतरांच्या वॉलवर आग्रहाने मांडणे म्हणजे ट्रोलिंग नाही. वाद घालणे म्हणजे ट्रोलिंग नाही. आग्रहाचा अट्टाहास होतो तिथे माणुसकीला सोडून प्रतिसाद सुरु होतात. एखादी व्यक्ती सतत असे माणुसकीला सोडून, एकच विषय धरून, विरोधी मत असलेल्या व्यक्तीला अपमानास्पद प्रतिसाद देते  म्हणजे ट्रोलिंग करते.  

  • ठराविक लोक जेव्हा अशा अनेक मुद्द्यांची बाजू घेऊन, ठराविक गोष्टीचा प्रचार करण्यासाठी, वा एखाद्या गोष्टीची बदनामी करण्यासाठीच सोशलमिडियाचा वापर करतात तेव्हा ते ट्रोलिंग करत असतात.  
  • ते कधीही चूक मान्य करत नाहीत, टीका करतांना सतत व्यक्तिगत आयुष्यावर घसरतात , स्वत:च्या प्रोफाईलपेक्षा इतर ठिकाणी जास्त व्यक्त होतात तेव्हा त्यांचा उद्देश स्पष्ट असतो. ते ट्रोलिंग करत असतात.
  •  दुस-याचा मुद्दा ऐकून न घेणे, न समजता आपले ठराविक प्रतिसाद देत सुटणे,  चर्चेत भाग घेणा-यांना अपमानास्पद प्रतिसाद मुद्दाम आणि सतत देत जाणे, चर्चेत स्वत:ची चूक झाली आहे असे मान्य न करणे म्हणजे ट्रोलिंग आहे.

सोशल मेडिया पेजेस वा प्रोफाईल्स, ब्लॉग , वेबसाईट असा इंटरनेट कम्युनिटीजमध्ये मुद्दाम भांडणे लावणे, लोकांचा अपमान होईल असे प्रतिसाद देणे, व्यक्तिगत माहितीचा गैरवापर करून टीका करणे असे प्रतिसाद आपण पाहत असतो. एखादी व्यक्ती वा काही व्यक्ती ठरवून लोकांच्या प्रोफाईलवर  सतत वातावरण दूषित करणारे, त्रासदायक प्रतिसाद देण्याचेच काम करत असतात. जाहीरपणे ते आपली चूक झाली असे कधी म्हणत नाहीत. किंबहुना ही मंडळी सोशल मिडियावर फक्त धुमाकूळ घालायलाच येतात असे जाणवते. त्याच्या प्रोफाईल्स नीट पाहिल्या तर काही सकारात्मक घडवून आणण्याची त्यांची क्षमता आणि इतरांच्या कामात अडथळा आणणे याचे प्रमाण नेमके व्यस्त असते! त्यांना ट्रोल्स म्हणता येते. 

हे ट्रोल कधी कधी एखाद्या पी आर फर्मचा प्रचाराचा अविभाज्य घटक असतो. थोडक्यात काही लोक (ट्रोल्स) मानधन घेऊन ही कामे करत असतात. तेव्हा त्यांच्या प्रतिसादांना अधिकच धार येते असे दिसते.
कोणताही शहाणा माणूस फुकट सतत आपले मत इतरांवर लादण्याचा प्रयत्न करत नाही. महत्त्वाचा मुद्दा बाजूला राहिला तरी चालेल पण अपमान होणार नाही याची काळजी घेत तो वेळेत चर्चेतून बाजूला होतो. आयुष्यात आ आभासी जगात वारंवार अपमान झाला तर पेटून उठून प्रत्यक्ष आयुष्यात खरंच काहीतरी सकारात्मक बदल घडवून दाखवतो. भाडोत्री ट्रोल्स ना ही भीती नसते. एकंदर ट्रोल्स अपमानाचा विचार करत नसतात. ते फक्त लक्ष कसे वेधले वा इतरांना कसा त्रास दिला यावर भर देतात. 

ट्रोलिंग होण्याची शक्यता कुठे असते?
सेलिब्रिटी पेजेस व प्रोफाईल्स,  माध्यमात आहेत असे पत्रकार , माध्यमातील पत्रकार आहेत अशी विविध पेजेस आणि प्रोफाइल्स आहेत प्रमुख लक्ष्ये!  प्रभावी प्रोफाईल असूनही जिथे बहुमताबरोबर विरुद्ध मतांना विशेष अस्तित्त्व असते तिथे ट्रोलिंगची शक्यता जास्त असते. हा अतिशय महत्त्वाचा मुद्दा आहे. 
 ज्या कंपन्या वा लोक विरुद्ध मताला सतत फाट्यावर मारण्याची वागणूक देतात तिथे ट्रोलिंग करण्यात काही आव्हान नसते वा त्या ट्रोलिंगने काही साध्यही होत नाही हे ट्रोलिंग करणा-याला अनुभवाने माहिती असते. व्यसन जसे वाढत जाते तसेच या ट्रोलिंगचे आहे. रोमहर्षक असे काही वाटत नसेल, मूळ उद्देश जर सफल होत नसेल तर ट्रोल करण्यात काही अर्थ नसतो. जिथे उद्देश सफल होण्याची शक्यता असते तिथे ट्रोलिंगची शक्यताही म्हणूनच वाढते. थोडे निरीक्षण केले तर ज्या सोशलमेडिया पेजवर १० हजारपेक्षा जास्त, पर्सनल प्रोफाईलवर ५ हजाराहून अधिक फॉलो करणारे आहेत, तिथे पत्रकारही आहेत , त्यांच्यालेखी उलटसुलट मतांचे अस्तित्त्व आहे असे सर्वजण कधीही ट्रोलिंगला सामोरे जाऊ शकतात हे तुमच्याही ध्यानात आले असेल. 

वाद, भांडणे वा विविध विषयावर उलटसुलट चर्चा या प्रोफाइल्सवर दिसते तिथे  आत शिरायला वाव असतो. लक्ष वेधणे सोपे असते. शिवाय अनेक लोकांच्या प्रतिसादाचा परिणाम चर्चा भरकटणे, मूळ मुद्दा बाजूला ठेऊन इतर मुद्द्यावर भांडाभांडी सुरु होणे असा होणार असतो याची कल्पना असते.  जेव्हा ट्रोलिंग करणारे अशा ठिकाणी येतात तेव्हा ते चटकन सापडत नाहीत. मग लक्ष वेधण्यासाठी  ते विविध पावित्रे घेत होते असे कालांतराने दिसून येते.  हुशार ट्रोल्स विविध प्रकारे वागू शकतात, त्यांना शोधणे अवघड असते.  काही वेळा ते चर्चेत हातभार लावतात, योग्य माहिती देतात आणि मग ट्रोलिंग सुरु करतात. मग काय होते? विसंगत प्रतिसादांचा जास्त भडिमार होतो तेव्हा ज्यांना मूळ विषयावर महत्त्वाचे बोलायचे असते ते अनेकदा त्यातून बाहेर पडतात. किमान हे समाधान तर कित्येकांना आनंद देऊन जाते हे एक वास्तव आहे.
 
आता दोन चारजणच विषयावर बोलत असतात. त्यांच्याशिवाय काही मंडळी मुद्दाम ठराविक चाकोरीचे प्रतिसाद देत असतात.  विषयात काही भर पडत नाही, त्यांच्या प्रतिसादात तार्किकतेचा अभाव असतो, पुरावे नसतात तरीही त्यांचे प्रतिसाद सुरुच असतात.  इतरांनी सभ्य शब्दात सांगून जेव्हा लोकांचे असे प्रतिसाद थांबलेले नसतात.  असे प्रतिसाद म्हणजे ट्रोलिंग आहे.  एक वेळ अशी येते की ट्रोल्सने विषय आणि प्रतिसाद सर्व लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले असते असे म्हणता येते. व्यक्तींचे ट्रोलिंग हाताबाहेर जायला वेळ लागत नाही. त्याचा फटका प्रोफाईल वा कंपनी पेजेसनासुद्धा बसतो. लोक त्यांच्यापासून दूर राहू लागतात. त्याउलट ट्रोलिंग करणारी व्यक्ती नाव वा आय डी बदलून पुन्हा आपले काम चालूच ठेवते ही खरी शोकांतिका आहे.

सोशल मिडिया मॅनेजर म्हणून काम करतांना या ट्रोल्सचा सामना कसा करायचा हे ठरवणे अतिशय महत्त्वाचे असते. मूळ उद्देश प्रोफाईल वर येणा-या व्यक्ती कमी होऊ नयेत उलट वाढाव्या हा असतो.  संबंधित व्यक्ती आणि सोशल मेडिया टीमने हा निर्णय घ्यायचा असतो. त्याचे पालन सर्वांनी करायचे असते. मूळ व्यवसाय वा व्यक्तीचे भले होईल हे ध्यानात ठेऊन सोशल मेडियावर प्रतिसाद द्यावे लागतात वा एडिट करावे लागतात. हे निर्णय घेतांना वा अंमलात आणतांना त्यांच्या कुणाचाच अहंकार मध्ये येऊ नये हे पथ्य टीमला पाळावे लागते. 

ट्रोलिंग करणारे भाडोत्री असोत वा नसोत उद्देश मात्र समान असतात हे लक्षात येईल.ट्रोल्सचा सामना कसा करायचा ते ठरवण्यासाठी प्रथम ट्रोलिंगचा उद्देश काय असतो ते पाहू.

ट्रोलिंग का करतात?
निरुत्साही आणि चाकोरीबद्ध आयुष्य
अनेक लोकांच्या ख-या जगण्यात, दैनंदिन आयुष्यात अनेकदा कोणतीही प्रेरणादायी वा उत्साहवर्धक घटना घडत नसते. ही मंडळी तशी कंटाळलेली असतात.वास्तवातली ही कमतरता ते आभासी जीवनात भरून काढायचा प्रयत्न करतात. आभासी आयुष्यात असे थ्रील सहज मिळवता येते.ही माणसे एवढी असुरक्षिततेच्या भावनेने झपाटलेली असतात की कुणी आपल्याला काही उत्तर देते आहे यामुळे त्यांच्या जगण्याला अर्थ प्राप्त होतो. हे असे जगणे किती केविलवाणे असते याची कल्पना करता येणार नाही. आपली नोंद घ्यावी व आपल्याबद्दल बोलावे ही त्यांची इच्छा असते. इतरांना त्रास दिला की आपल्याला महत्त्व प्राप्त होते असा त्यांचा समज आणि अनुभवसुद्धा असतो. आपल्या हातातले काम टाकून, स्वत:चे नुकसान करून कोणीही ट्रोलिंग करत नाही. आपला मुद्दा पटवून देण्याचा अट्टाहास सुद्धा लोक शेवटी सोडतात. पण ट्रोल तसे नाहीत. त्रास देणे आणि लक्ष वेधणे आणि त्यातून मूळ विषय मागे पडावा हेच त्यांचे काम आहे.
लक्ष वेधणे/सर्व फोकस त्यांच्यावर असावा 
सर्व फोकस त्यांच्यावर असावा अशी मनोवृत्ती ट्रोलिंगमागे असते. ट्रोल जे लिहितील त्या प्रतिक्रिया पुन्हा मांडल्या जाव्या, त्यावर वाद व्हावा, त्यात त्यांचे नाव पुन्हा पुन्हा यावे असे त्यांना वाटत असते. इतरांना त्रास देणे हा मूळ हेतूही असू शकतो. तुम्ही त्यांची वेगळ्या पोस्ट वा ब्लॉगमध्ये दखल घेतली तर उत्तमच! हे सर्व घडून यावे याकरता ट्रोल्स काहीही करू शकतात. तुमची स्तुती करतात, टीका, मुद्दाम भडकवणारे विचार मांडतात, निंदानालस्ती करतात.  कधी कधी अगदी हे किती मूर्ख आहेत असे वाटावे अशा प्रतिक्रियासुद्धा ट्रोल्स देतात.  त्यांना त्यांची चूक दाखवावी वा काही तरी लिहावे याकरता तुम्ही अखेर उद्युक्त होता.विनोदाने, शांतपणे, विचारपूर्वक असे काहीही केले तरी तुम्ही उत्तर देता ही महत्त्वाची बाब बनते हा मूळ मुद्दा आहे त्यामुळे ट्रोलिंग सुरुच राहते.
संयम न ठेवणे,  धडा शिकवण्याचा प्रयत्न आणि उपहासाने ट्रोलिंगला खतपाणी मिळते. ते थांबत नाही. लक्ष वेधता आले आहे आता थोडा जास्त त्रास कसा देता येईल? जास्त वेळ कसा खाता येईल या पुढच्या पाय-या ट्रोलच्या मनात असतात  हे ध्यानात असू द्या. तुमचे लक्ष वेधले की त्यांचा अहंकार सुखावत असतो. 

ट्रोलिंगचा प्रतिसाद कसा द्याल?
वॉलवर आलेल्या प्रतिक्रियेला उत्तर देणे, त्याची नोंद घेणे या आवश्यक बाबी आहेत त्यामुळे तुमची विश्वासार्हता वाढते हे कायम लक्षात असू द्या. पण हे करतांना नकळत ट्रोलिंगला कधी कधी उत्तेजनही दिले जाते हे ओघाने आलेच. मग या ट्रोलिंगपासून कसे बाजूला होता येईल? 
१.उत्तरात पुरावे आणि जे सिद्ध करता येते तेवढे मांडा.
२. वातावरण हलकेफुलके होईल एवढाच विनोदाचा वापर करा.उपहासाचा वापर कमी करा.
३.तुमच्या पेजवर/ प्रोफाईलवर कसा प्रतिसाद असावा याचे नियम मांडा, ते स्वत: पाळा, इतरांना त्याची जाणीव करून द्या.
४.सार्वजनिक मंचावरचे शिष्टाचार सोडून प्रतिसाद देऊ नका, तुमचा तोल जाणे हे ट्रोलना सुवर्णपद्क मिळण्यासारखे आहे!
५. ब्लॉक करणे, अनफ्रेंड करणे हे शेवटचे पर्याय आहेत, योग्य समज द्या आणि दूर्लक्ष करा.
६. ट्रोलला धडा शिकवतांना आपण ट्रोलिंग करत नाही ना हे भान असू द्या.
७. ट्रोल्सकडून जीव घेण्याची धमकी, भीती वा कोणतेही शोषण होण्याची शक्यता असेल तर कायदेशीर इलाज करा. 

तुम्ही सोशल मेडिया संबंधित व्यवसाय वा नोकरीत असलात तर ट्रोल्सचा सामना कसा करायचे ते ठरवावेच लागते. तसेच प्रत्येकाने ठरवावे. ट्रोल्सचा त्रास व्हायला लागला की  जास्त थंड डोक्याने विचार करा. इंटरनेटला सरावलेले लोक ट्रोलिंगलाही सरावतात. जे मानपमान बाजूला ठेऊ शकतात ते शक्यतो ट्रोल्सच्या जाळ्यात अडकत नाहीत व  महत्वाचा वेळ घालवत नाहीत. तुमचा स्वभाव कसा आहे, विरोधी मताचा स्वीकार कसा करता त्यावर तुमची सोशल मिडियावरची प्रतिक्रिया अवलंबून असते. सोशल मेडियावर दिसणारी टीनएजर्स आणि साठीच्या आसपासच्या लोकांची सहनशक्ती  यात खूप फरक आहे. तुमचा सोशलमेडिया वा ब्लॉगवर वावर जेवढा कमी, तुमचे स्थान , दर्जा जेवढा वरचा तेवढा मानाच्या संकल्पना, अस्मिता जास्त धारधार होतात असे दिसते. सोशलमेडियावर होणार  विरोध आणि ट्रोल्स यात फरक करतांना कधी कधी गल्लत होते. त्यातून जास्त मानसिक त्रास संभवतो. तुमच्या घराचे दार उघडे दिसले म्हणून कितीजण आत घुसतात आणि शिवीगाळ करतात? असे काही घडायला सबळ कारण लागते. पण आभासी जगात कुठलेही कारण नसतांना जी शिवीगाळ होते, त्रास दिला जातो तो दूर्लक्ष केले तरच कमी होतो हे पक्के ध्यानात ठेवा.
-सोनाली जोशी

 

About the Author

सोनाली

मिळून सा-याजणी, मेनका , रोहिणी, अक्षर मासिकातून लेखन प्रसिद्ध.

लोकमत, लोकसत्ता, सकाळ, मटा या पेपरातून कविता, लेख 

शक्यतेच्या परिघावरून कविता संग्रह

गानसरस्वती किशोरी आमोणकर यांचं निधन

सहेला रे, आ मिल गाये,
सप्तसुरन के भेद सुनाये
जनम जनम को संग न भुले,
अब के मिले सो बिछुडा न जाये

सहेला रे म्हटले की समोर नाव येते ते किशोरी आमोणकर. ज्येष्ठ शास्त्रीय गायिका ‘गानसरस्वती’ किशोरी आमोणकर यांचं निधन झालं. वयाच्या 85 व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मुंबईतील राहत्या घरी सोमवारी रात्री 9.30 वाजण्याच्या सुमारास किशोरी आमोणकर यांची प्राणज्योत मालवली. किशोरी आमोणकर या जयपूर घराण्याच्या शैलीत गायन करत असत. गायन क्षेत्रात भरीव कामगिरी करणाऱ्या किशोरी आमोणकर यांना ‘गानसरस्वती’ असं म्हटलं जातं.

किशोरी आमोणकर यांचा जन्म 10 एप्रिल 1931 रोजी मुंबईत झाला. प्रख्यात गायिका मोगूबाई कुर्डीकर या त्यांच्या आई, तर माधवदास भाटिया हे त्यांचे वडील. आईकडूनच संगीताचं ज्ञान घेतलेल्या किशोरी आमोणकर यांनी पुढे हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका म्हणून आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.

कंठसंगीतावर वर्षानुवर्षे कठोर परिश्रम, सराव व अंगभूत प्रतिभेमुळे किशोरीतार्इंचे गाणे कसदार झाले. त्यांनी देशोदेशी संगीत कार्यक्रम केले. त्यांनी स्वरार्थरमणी - रागरससिद्धान्त हा संगीतशास्त्रावरील ग्रंथ लिहिला आहे. शास्त्रीय संगीतातील भावप्रधान गायकीचा प्रकार त्यांनी पुनरुज्जीवित केला असे मानले जाते.

किशोरीतार्इंनी इ.स. १९५० चे दरम्यान आपल्या व्यावसायिक कारकीर्दीस प्रारंभ केला. गीत गाया पत्थरोंने ( १९६४) या हिंदी चित्रपटसाठी त्यांनी पार्श्वगायन केले होते. मात्र नंतर त्या शास्त्रीय संगीतातच रमल्या. १९९१ मध्ये ‘दृष्टी’ या हिंदी चित्रपटाचे संगीत दिग्दर्शनही त्यांनी केले आहे. 

"तू सरकन् पुढे निघुन जातेस आणि मी स्वरांची गुंतवळ सोडवीत बसतो"
"आणि माझ्या हृदयाच्या खाली पहाटेचे एकचं नक्षत्र आहे याची तुलाही जाणीव नव्हती... ज्या पहाटे झाडांवरून पक्षी उडत नाहीत तिची लागण तू आपल्या परसात केलीस; आणि अंधाराला शिस्त लावण्यात माझे अर्धे आयुष्य संपून गेले...तुझ्या श्वासनि:श्वासातले अंतर मी कसे भरून काढू? पहाटेचे एकचं नक्षत्र आहे माझ्याकडे ते मी तुझ्या श्वासनिःश्वासाच्या रिकाम्या जागेत नाही ठेवणार..."

~ ग्रेस

"किशोरी ताईंचं गाणं मला यातून हमखास वेगळं वाटतं. एखाद्या प्राचीन मंदिराच्या गाभाऱ्यात, मंत्रोच्चाराच्या घुमत्या नादस्वरात, शिवलिंगावर अभिषेक होत राहावा तसा हा अनुभव. सुरुवातीला स्वरमंडलाचे स्वर ऐकू येतात तिथेच याचा आरंभ होतो. मग आलाप, बंदिशीचे बोल यातून रागाचा विस्तार मंदगतीने सुरु होतो. तो सतत पुढे जात राहतो, पण एखाद्या निसर्गरम्य प्रदेशातून एक आगगाडी धीम्या गतीने जात राहावी आणि आपण आजूबाजूच्या सृष्टीचे मुक्तपणे दर्शन घेत राहावे, तसा काहीसा हा अनुभव. स्वरसंगतींचा निरनिराळा अविष्कार आपल्यापुढे उलगडत राहतो पण कुठेही घाई नाही, अनावश्यक हरकती नाहीत. केवळ असीम रसनिष्पत्ती यातून होत राहते. आणि मग पावसाच्या एका थेंबाने जन्म घेणारा धबधबा, त्याच्या वाढत्या जोराने बळ धरून, शेवटी एखाद्या कड्यावरून झेपावा तसा द्रुत मार्गाने जाऊन तो राग आपला परमोच्च क्षण गाठतो. श्रोत्याची चिंब भिजूनही तृषित राहावे अशी अवस्था होते!"मी मांडलेला हा अनुभव काहीसा स्वप्नाळू, रोमांचकारी असेल पण प्रत्येकदा ताईंचं गाणं ऐकताना मला असाच काहीसा आभास होतो.
-सुरेश नायर on his blog

आजच्या रिअ‍ॅलिटी शोच्या जमान्यात मुलांना यशाच्या अनेक संधी खूप लवकर मिळतात. अशा वेळी क्षणिक प्रसिदधिला मह्त्त्व देऊ नका.असा सावधानतेचा इशारा किशोरीताईंनी दिला होता.त्यांच्या अनेक परखड मतांमधून त्यांचे शास्त्रीय संगीत, रियाझ आणि परिश्रम यावरचे प्रेमच सिद्ध झाले आहे. 

"आयुष्याने मला भरभरून दिलं.अमाप प्रकाश लेणी, सोनेरी पंखांचे आकाश पक्षी, लांब तुऱ्यांची असंख्य पिवळी फुलं आणि तितक्याच सर्वदूर प्रदीर्घ पानगळ भरलेल्या निर्गंध वाटा.
आंदन घेतलेल्या क्षणी ठरवलं वेदने सोबतही चिंब राहायचं. सुरांच्या गर्भात खुलत राहायचं, जीवघेण्या आंदोलनाला समोर जायचं, दुसरा क्षण हातचा मिळाला तेव्हा जाणवलं ही तर आवर्तन आहेत, वर्षा गणिक नवा "सा" घेऊन येणारी तेव्हा पासून शोधत राहिले नव्याने उमलणाऱ्या "षड्जाला" !!!"उद्या मी गेले की एक नक्की म्हणा 'हिनं स्वरांची कूस सोडली नाही' , त्या अस्पर्श 'सा' ची आसही सोडली नाही.आयत्या मिळालेल्या क्षणाशी प्रतारणा ही केली नाही"
-किशोरीताई

अक्षरनामा या संकेतस्थळावर निलेश मोहरीर यांनी किशोरीताईंबद्दल लिहिलेला लेख इथे वाचता येईल.
संगीतातलं क्लासिसिझम म्हणजे नक्की काय हा प्रश्न अनेकांना पडतो. त्यावर ताईंनी स्पष्टीकरण दिलं, "सप्तकातले सूर सुरात गाणं किंवा त्याचं सुरेल सादरीकरण करणं म्हणजे क्लासिसिझम नव्हे. सरगमवर प्रभुत्व मिळवून त्याचा दिखावा करणं म्हणजे क्लासिसिझम नव्हे आणि नुसत्या एका मागोमाग एक दाणेदार ताना गळ्यातून गाऊन दाखवणं हेदेखील क्लासिसिझम नव्हे. आपलं गाणं हे हृदयस्पर्शी हवं. आपण जे गातो ते जर श्रोत्यांच्या हृदयाला भिडलं, त्यांच्या मनाला भावलं आणि त्यांच्या बुद्धीला पटून जर त्याला सर्वत्र मान्यता मिळाली तर त्याला आणि फक्त त्यालाच मी क्लासिसिझम असं म्हणेन."-निलेश मोहरीर

त्यांना मिळालेले पुरस्कार :
संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, 1985पद्मभूषण पुरस्कार, 1987संगीत सम्राज्ञी पुरस्कार, 1997पद्मविभूषण पुरस्कार, 2002संगीत संशोधन अकादमी पुरस्कार, 2002संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप, 2009,

साहित्यसंस्कृतीतर्फे त्यांना श्रद्धांजली.

सहेला रे  इथे यू ट्यूब वर  इथे ऐकता येईल.

About the Author

साहित्यसंस्कृती

‘ऑटिझम’ची काही महत्वाची लक्षणे अधिक विस्तृतपणे

४. ‘ऑटिझम’ची काही महत्वाची लक्षणे अधिक विस्तृतपणे :

  • स्नायूंचा सर्वसाधारण ताणताणाव (muscle tone) हा अनैसर्गिक असतो. कधी खूपच शिथिल तर कधी कधी खूपच ताणलेले अथवा खेचलेले स्नायू असतात.

परिणामस्वरूप त्यांना लिहिणे, कपड्यांची बटणे लावणे, बुटांची लेस बांधणे अशा विशिष्ट गोष्टी करणे अवघड जाते. अर्थात सतत सराव करून घेतल्यास त्यांना ह्या अडचणींवर मात करणे जमू शकते. तसेच एखादी गोष्ट हातात धरताना बोटांचा दाब किती असावा ह्याचा अंदाज त्यांना बऱ्याचदा येत नाही त्यामुळे हातातली गोष्ट एक तर खाली पडते अथवा एखादी काचेसारखी नाजूक गोष्ट पिचून जाईल आणि फुग्यासारखी गोष्ट असेल तर फुटून जाईल.

  • बऱ्याचदा त्यांना अंतराचा, खोलीचा अथवा लांबीचा नेमका अंदाज (depth perception) येणे अवघड जाते.

त्यामुळे हातातली एखादी गोष्ट खाली ठेवताना हात आणि टेबलामधील अंतराचा अंदाज न आल्याने ती वस्तू एकतर जोरात आपटली जाईल अथवा ती वस्तू टेबलावर ठेवण्यापूर्वीच हातातून सुटून खाली टेबलावर पडेल. तूटफूट दोन्ही बाबतीत होऊन मुलाला शिक्षा होण्याचीच शक्यता अधिक. पण त्यात मुलाची वस्तुतः चूक नाहीये हे माहित नसल्यामुळे मुलावर इतरांच्या रोषाला सामोरे जाण्याची वेळ येऊ शकते.

तसेच, ऑटिझम असलेल्या बऱ्याच मुलांना पाण्याचे अत्यंत आकर्षण असते. पण समोर दिसतंय ते डबके आहे की खोल तळे आहे ह्याचा अंदाज न आल्यामुळे मूल बुडण्याचा धोका संभवतो. त्यांना सरसकट जमेल तितक्या लवकर पोहायला शिकवणे हा त्यावरचा उत्तम उपाय आहे.

तसेच कुठलाही खेळ खेळताना, चेंडू पकडायचा असो, बॅटने टोलवायचा असो, किंवा पायाने ढकलायचा असो, हीच अडचण येऊ शकते. परिणामस्वरूप मूल खेळाच्या विश्वापासून दूर होते.

  • कधी-कधी ह्या मुलांमध्ये हाताच्या व डोळ्यांच्या स्नायूंचे योग्य संतुलन (eye-hand coordination) नसते.

त्यामुळे त्यांना सुईत दोरा ओवणे, शर्टाची बटणे लावणे, दोन ओळींमध्ये व्यवस्थित लिहिणे, छोटे छोटे ठोकळे घेउन काही रचना बनवणे, चित्र काढणे आणि रंगवणे, खेळताना चेंडू नेमका पकडता येणे अथवा टोलवता येणे अशा काही दैनंदिन क्रिया करणे अवघड जाते.

  • स्पर्श, चव आणि वास ह्यांच्या संवेदनेला त्यांचा मिळणारा प्रतिसाद हा सर्वसामान्य नसतो. एकतर अगदी तीव्र असतो, अथवा त्यांच्या संवेदना बर्याच अंशी बोथट झालेल्या असतात.

त्यामुळे खाण्यापिण्याच्या बाबतीत बऱ्याचदा ह्या मुलांच्या तक्रारी असतात. त्याबरोबरच कपड्यांच्या पोताच्या बाबतीतही ते फारच चोखंदळ असतात. कुणी स्वेटर, बिनबाह्यांचा टी-शर्ट घालणार नाही तर कुणी लांब बाहीचा शर्ट घालणे नामंजूर करेल. कुणी जीन्सची पैंट घालायला नकार देईल तर कुणी हाफपैंट घालायला. पायात बूट /चप्पल सुद्धा विशिष्टच घालायचे ह्यावर त्यांचा कमालीचा आग्रह असतो. जर ते बूट / चप्पल वापरून जुने झाले, फाटले तरीही तेच हवे असतात. तंतोतंत तसेच नवीन आणले तरी ते घालायला त्यांचा कडाडून विरोध असतो.

जिव्हाज्ञान आणि स्पर्शज्ञान ह्यांबरोबरच घ्राणेंद्रियाच्या बाबतीतही ह्यांचे वैशिष्ट्य असे की काही जण एखाद्या विशिष्ट वासाने उत्तेजित होऊ शकतात अथवा काही जणांना एखादा वास कितीही तीव्र स्वरूपाचा असला अथवा दुर्गंधीयुक्त असला तरीही त्यांना त्याची जाणीव होत नाही.

  • ह्या मुलांना एका जागी बसून फार काळ कुठल्याही कामावर लक्ष केंद्रित करणे अवघड असते.

एक तर त्यांचे मन सतत आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांनी विचलित होत असते. ह्याचे कारण मुख्यत्वे त्यांना सांगितलेल्या गेलेल्या अभ्यासात अथवा कामात त्यांना रस नसतो. तसेच काहीतरी करून दाखवून कौतुकास पात्र व्हावे अशी आंतरिक ऊर्मीही त्यांच्या अंगी नसते. आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे आपल्याला कुणी रागावेल, आपल्याला वाईट वाटेल ही संकल्पनाच मुळी त्यांच्या मनात नसते.

ह्याउलट एखाद्या गोष्टीमध्ये जर त्यांना आवड असेल तर ते त्या गोष्टींमध्ये तासन् तास रमू शकतात; अगदी आजूबाजूच्या जगाला पूर्णपणे विसरून! भले त्या गोष्टी कितीही क्षुल्लक असोत. एखादा रिबिनीचा तुकडा हवेत उडवणे असो की चार डबे एकावर एक ठेवून त्यांची उतरंड रचणे असो.

  • बहुतांश ‘ऑटिझम’ असलेल्या मुलांच्या मनात सर्वसाधारण भीतीची संकल्पना अस्तित्वात नसते त्यामुळे अर्थातच सुरक्षिततेच्या संकल्पनेचा देखील त्यांच्या वर्तनात अभाव असतो. त्याचबरोबर कधीकधी क्षुल्लक गोष्टींबद्दल देखील त्यांच्या मनावर भीतीचा जबर पगडा असतो.

उदाहरणार्थ, कधी कधी भररस्त्यावर वेगाने येणाऱ्या वाहनासमोर एकदम पळत जातील, किंवा उंच इमारतीच्या बाल्कनीच्या कठड्यावर देखील बिनधास्त उभे राहतील. त्यांना भीती वाटणार नाही. मात्र अचानक झालेल्या आवाजामुळे, मग तो मिक्सर अथवा कुकरचा का असेना, ते प्रचंड घाबरतील. तसेच चित्रात एखाद्या सर्वसाधारण दिसणाऱ्या व्यक्तीला अथवा एखाद्या साधारण गाण्याचा छोटासा भाग ऐकून देखील ते अनामिक भीतीने रडायला लागतील किंवा तिथून पळून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतील.

  • त्यांचा आपल्या भावनांवर पुरेसा ताबा नसतो.

साहजिकच त्यांच्या भावनांचे प्रकटीकरण अत्यंत तीव्र स्वरूपात होते. एकदा मनात आले की कुठलीही गोष्ट कुठल्याही परिस्थितीत त्या क्षणी करणे अनिवार्य बनून जाते. तसे न झाल्यास त्यांचा प्रचंड उद्वेग होऊ शकतो. अशा वेळेस कधी कधी स्वतःला / इतरांना हानी पोहोचेल असे वर्तन होऊ शकते. त्या क्षणी त्यांच्या मनाची संभ्रमित अवस्था आणि त्यामुळे झालेली मानसिकता कधी कधी अनाकलनीय होउन बसते.

  • त्यांची ‘भूक’ आणि ‘झोप’ ह्या मूलभूत गरजांची जाणीव सर्वसामान्य नसते.

त्यामुळे त्यांच्या जेवणाच्या आणि झोपेच्या वेळा आणि प्रमाण हा त्यांच्या पालकांपुढे नेहमीच एक यक्षप्रश्न असतो. कधी कधी बसल्या बैठकीला ५-६ पराठे संपवतील आणि अजून हवे म्हणून हट्ट करतील नाहीतर कधी दिवस दिवस जेवायला मागणार नाहीत. तीच गोष्ट झोपेची. बऱ्याच मुलांना फार कमी झोप असते. रात्री २-२ वाजेपर्यंत जागून परत भल्या पहाटेपासून उठून बसणार. बरे उठून आपापले शांतपणे काही करत बसतील तर तेही नाही. त्यांना त्यांचे आई/बाबा त्यांच्या बरोबर खेळायला हवे असतात. अशा वेळेस रात्रभर जागरण झालेल्या आईवडिलांचे अतिशय कठीण होऊन बसते.

ही झाली काही महत्वाची लक्षणे. ही लक्षणे वरकरणी जेवढी साधी, सरळ वाटतात तेवढीच लक्षात यायला कठीण आहेत. ह्याचे मुख्य कारण म्हणजे ‘ऑटिझम’ असलेले मूल वरकरणी ‘नॉर्मल’ दिसते पण त्याच्या वागण्यामुळे ते हट्टी आणि हेकेखोर, कसलेही वळण नसलेले वाटू शकते. तसेच प्रत्यक्षात त्या मुलाचे पालक अगदी हताश झालेले असतात कारण त्यांना नेमके त्याला कसे आवरावे हेच बऱ्याच वेळा लक्षात येत नसते. पण त्रयस्थाला मात्र ते बेजबाबदार पालक असावेत आणि त्यांनी आपल्या लाडाने त्या मुलाला बिघडवलेले आहे असे वाटते. म्हणूनच ह्या लक्षणांवर जितक्या लवकर काबू करता येईल तितके त्या मुलाचे शिक्षण आणि त्याचा समाजातील वावर अधिक सोपा होईल.

 

- मेधा पुजारी

"Kaizen" Intervention Centre for Autism, Pune

Mobile: +917798895363

email: kaizenforautism@gmail.com

 

About the Author

Medha Pujari

Pages